Inflacijata vo pritvor

Finansiskata kriza vo razvieniot svet, koja zapocna vo juli 2007 godina, vleguva vo momenti na katarza. Nesto sto bese definirano kako problem so nekvalitetni „sabprajm” hipotekarni stanbeni krediti veke polovina godina e sistemski problem ne samo vo SAD tuku i vo globalniot finansiski sistem. „Ova e narusuvanje kakvo ne e videno vo poslednite 100 godini”, ke izjavi Alan Grinspan, poranesniot tatko na FED centralnata banka na SAD. Vo sustinata na ovoj period od turbulentni desetina dena, koi zavrsuvaat so objavata za golema drzavna intervencija vo finansiskiot sistem na SAD vo visina od recisi eden trilion dolari (iljada milijardi), e stravot deka rezerviranost i stoenje na strana na Vladata ke dovede do uste pogolema kriza vo slednite meseci. Interesno e da se napomene deka ovoj seopfaten plan za spas na ekonomijata na SAD, sporedeno vo BDP cifri vo Makedonija e isto kako nasata Vlada da bi intervenirala so 450 milioni evra vo slicna situacija. Ako se pobara krivec za vakov razvoj na nastanite, definitivno istiot ke go najdeme vo alcnosta kako covecka osobina. So drugi zborovi, vo epickata borba na finansiskite pazari pomegju stravot i alcnosta, vo izminatite 5 godini stravot go izvlece podebeliot kraj. Od edna strana, niskata vrednost na kamatite vo periodot po izdisuvanje na internet balonot vo 2001 i ogromniot priliv na stranski pari vo amerikanskata ekonomija dozvolija da se redefinira rizikot i voedno se zgolemi obemot na plasman na krediti niz narodot. Od druga strana, osnovata za prekumerno zadolzuvanje, kako vo biznisot taka i niz naselenieto, vo SAD e tezata deka vrednosta na nedviznostite ima samo eden pravec - nagore! Deneska sme svedoci deka kontinuiraniot pad na cenite na domovite vo SAD i Velika Britanija, koj vo ovoj moment e 15% vo sredna vrednost spored S&P Case-Schiller indeksot, gi predizvikuva site denesni nepozelni erupcii. No, ako se gleda pozitivnata strana togas porano ili podocna padot na cenite na nedviznostite ke prekine bidejki vo istorijata na finansiskiot svet nitu eden trend ne trae do nedogled. Sledstveno, ako go slusame Grinspan, togas vo prvata polovina na 2009 godina cenite na kukite vo SAD najverovatno ke go doprat dnoto. Vo toj period ke ima i nova administracija na celo na amerikanskata drzava.
Kakvi se implikaciite vrz Makedonija? Vo mnogu nesta globalnata finansiska kriza lici na inicijalna kapisla za pocetok na globalna recesija ili namaluvanje na ekonomskiot obem. Zatoa, pred se, gledame vrtoglavo pagjanje na cenite na surovinite (metali, zitarici, energensi, i sl.) vo izminatite letni meseci. Tuka imame dobri vesti. Glaven problem na Makedonija vo 2008 godina e inflacijata. Svedoci sme na ekstremen proces na realno zategnuvanje na nasiot semeen budzet. Inflacijata, ili kradecot na opstestvoto, porasna i do 10% i predizvika zgolemuvanje na kamatite, restrikcii od Narodna Banka, i na toj nacin i namalen volumen na kreditna aktivnost kaj bankite. So pagjanje na cenite na surovinite na svetskite berzi, neminovno e da pagja inflacijata. Vo takvo scenario, iako vo Evropa ke ima kratkorocno zategnuvanje na kamatnite stapki kako rezultat na zagubite na Evropskite banki preku svojata izlozenost na Vol strit no i gubenjeto na likvidnost voopsto na pazarite, vo Makedonija treba da pretstoi period koga Narodnata banka ke inicira proces na namaluvanje na kamatnite stapki. Da se potsetime, deneska kamatnite stapki na oroceni depoziti vo denari za naselenie se nad 10 procenti, dodeka vo evra se okolu 5%. Ovie denarski kamatni stapki se znacitelno pogolemi od evropskite i ne se vo celosna korelacija so istite. Sledno, padot na cenite na metalite ke predizvika namaluvanje na stapkata na porast na izvozot, i so toa ke predizvika namalen izvoz i odrzuvanje na losata sostojba na trgovskiot deficit. Krajno, pazarite na kapital i Berzata ke prezivuvaat vo tekot na ovaa faza na odmotuvanje na kreditnoto klopce ili faza na „deleverage”. So drugi zborovi, atraktivnosta na cenite na Berzata vo Makedonija ke se sporeduva so atraktivnosta na cenite na regionalnite i svetskite berzi. Berzanskiot indeks, MBI-10, minatata nedela go dopre nivoto na 4.330 poeni, na koe nivo koeficientot P/E (cena na akcija sporedena so profit po akcija) e normalen za vakov period na ekonomski dvizenja.

Tekstot e objaven vo Kapital na 25/09/08

Pozitivna biznis epidemija

Na makroekonomsko nivo, deneska, ziveeme i rabotime vo sostojba na ekonomska kriza. Imame tripl-plej paket na visoka inflacija, golem trgovski deficit i sme nadvor od evro-integraciite. Prasanjeto za konkurentnosta na nasata ekonomija, a so toa i moznosta za devalvacija na denarot, od den za den stanuva se po aktuelno. Na nekoj nacin nasata 17 godisna vojna za ekonomsko osamostojuvanje ne e dobiena. Makedonija se uste ne e samo-odrzliva gledano preku prizmata na bilansot na sostojba na drzavata.
Bez razlika, ne ni preostanuva nisto drugo otkolku da ziveeme vo mentalen sklop kade sto casata sekogas ja gledame kako polupolna. Resenija mora da se baraat i mora da ima. Za ilustracija, na naslovnata stranica na minatonedelniot Ekonomist bese objaveno deka ima nova validna teorija za kako moze da se dojde do lek protiv rakot. Se razbira, nov nacin na gledanje na rabotite e daleku od resenie, no sepak, toa e golem cekor napred. Avtorot na tekstot argumentira deka sega e pravilno postaven i disekciran problemot, pa taka, so silno istrazuvanje i eksperimentiranje vo slednata etapa, i normalno so doza sreka, mozno e resavanje ne samo na rakot tuku i postavuvanje na izdrzana teorija za kako voopsto funkcioniraat organizimite. Ako vaka odat rabotite vo medicinata, taka odat i vo ekonomijata. Vo taa nasoka, za pronaogjanje na resenie za nasite ekonomski rak-rani treba da se iskoristat tezite na „Tocka na presvrt”, bestseler na Malkom Gladvel od 2000 godina. Imeno, Gladwell veli deka poentata e vo toa kako ke gi postavis rabotite za da go resis problemot. Toj dava primeri od sekojdnevniot zivot koi donele fantasticni pozitivni rezultati, a za niv e upotreben minimalen napor i pari. Toj proces go povrzuva so epidemiite vo medicinata i kako tie se sirat. Na primer, Gladvel go sporeduva drasticniot pad na kriminalot vo New York vo 90-te godini so epidemija ili so „infeciranje” na lu|eto so anti-kriminalen virus. Sto e klucno za toj proces na presvrt? Vo New York vo toj period se doneseni odluki za gerilska borba protiv kriminalot i toa preku stavanje fokus na suzbivanje na najbenigniot tip na prekrsoci. Policijata ekstremno pazela i davala kazni za cistota ako nekoj frla otpadoci ili stava grafiti, kazni za nepocituvanje na javniot red, kazni za nepocituvanje na sistemot ako nekoj saka da se vozi besplatno vo metro, itn. Rezultatot e direktno resavanje na problemot so prepolovena brojka na nopozelni statistiki. Zosto da ne razmisluvame za vakov tip na nekonvencionalni resenija za nasite problemi vo Makedonija? Klucno e deka za da se sprovede uspesna epidemija mora da se veruva deka promenata e mozna, deka lu|eto mozat radikalno da gi transformiraat svoite odnesuvanja i ubeduvanja koga sooceni so praviot stimul. Istotaka, treba da se veruva deka so napravena mala promena bez golemi finansiski investicii vo prava nasoka moze da se dostignat golemi efekti. Treba da se razbira i procesot i relevantnite varijabli za sozdavanje na epidemii. Kako da pocneme pozitivni biznis epidemii? Ednostaven odgovor nema, no sigurno e deka moze da se eksperimentira. Na primer, na nivo na stopanski komori moze da se inicira akcija za sekoja kompanija vo Makedonija da stavi za cel da napravi eden elementaren cekor nadvor od granicite, da izvezuva ili da pomogne nekomu koj razmisluva za izvoz. Da se vospostavi atmosfera pome|u biznisite kade sto rabotenjeto vo Kosovo, Albanija, Bugarija, Crna Gora, Hrvatska i Srbija e normalna rabota. Veke ima pozitivni primeri kade sto makedonski kompanii so svoi pretstavnistva vo Albanija se nudat za pomos za kompanii koi razmisluvaat za vlez na toj pazar. Site vraboteni da razgovaraat so svoite menaxeri i da se zapoznaeni za koja e misijata i celta na kompanijata. Nezamisliv e jazot vo komunikacijata pome|u menaxmentot i vrabotenite vo biznisite vo Makedonija. Da razgovarame za tekovnite slucuvanja vo svetskite ekonomii za zaednicki da gi prepoznaeme trendovite. Za ilustracija, so zgolemuvanje na trosocite za transport na stoki duri i Kina stanuva nekonkurentna za odredeni proizvodi i uslugi. Kompaniite da isprakaat svoi perspektivni vraboteni na MBA programi nadvor od tesniot region, vo Francija, Germanija, Svajcarija ili Kina. Od druga strana, na nivo na drzava ima golem prostor za stimulansi koi bi mozele da dovedat do tocka na presvrt preku dosledno branenje na ednakvite pravila za igra za site, dopolnitelna liberalizacija na pazarite, voveduvanje na najnapredno zakonodavstvo vo informatickata tehnologija, vo finansiskiot sektor, vo carinata, vo namaluvanje na frikcijata za vodenje na biznis.
Tekstot e objaven vo Kapital na 18/9/08

Naftata i nie

Cenata na naftata e izraz na ochekuvanjata za cenata na naftata vo idnina. Vo ovoj moment tie ochekuvanja se mnogu temni. Zatoa, cenata raste i e volatilna. Osobeno e izrazena zgolemenata potreba na Kina za ovoj resurs. Daniel Gros od Centarot za Evropski politicki studii od Brisel, fantasticno go pokazuva ova preku negovoto parce vo Financial Times "The China bubble fuelling record oil prices", preporachano od vlijatelniot kolumnist na FT,"A year of living dangerously for the world", Martin Wolf. Dopolnitelno, "commodities" se popularni kako asset klasa, i golem del od institucionalnite investitori(Penziski i Endowement Fondovi) realociraat pari vo investicii tuka. Toa znachi pogolemo pobaruvanje i za nafta, megjudrugite commoditites. Pogolemo pobaruvanje znachi rast na cenata za da se izednachi so ponudata. Mnogumina vo Makedonija veruvaat vo "teoorii na zavera", pa taka, lesno ja prenesuvaat vinata za cenata na naftata na t.n. berzanski igrachi ili spekulanti. Tochno e deka volumenot na transakcii na svetskite pazari za nafteni fjuchursi e zgolemeno za mnogupati, no toa pred se doprinesuva za podobruvanje na marginite na tie dogovori, a mnogu pomalku na cenata. Na primer, Generalniot direktor na British Petroleum, Tony Hayward, go potvrduva ova vo kolumnata sto ja objavuva vo FT "Let markets solve the energy crisis".

Vo istovreme, svetot se poveke veruva deka tesko e da se obezbedat novi izvori na nafta i proizvodstvoto na nafta da nadmine 80milioni bareli na den. Matthew Simmons, veteran vo industrijata za nafta, vo Economist "The only way is down" ne upatuva da veruvame vo ovaa premisa.
No, Amerika se mobilizira za da go vrati svojot sjaj i dominacijata vo energetskiot sektor. Mnogu vlijatelni lugje se javuvaat so svojot stav za promena. Nekogasniot naften magnat, T.Boone Pickens, so "My Plan to Escape the Grip of Foreign Oil" veruva vo mokta na inovacijata preku investiranje vo tehnologii na veter i priroden gas. Al Gore so govor "we can solve it" sto ja oglasi negovata verba vo energiite: solarna, veter i geotermalna. Toj veli deka e dosta da se zadolzuva SAD preku pari od Kina za da kupuva nafta vo Bliskiot istok, i negovata ideja e za 10 godini SAD celosno 100% da proizveduvaat struja od obnovlivi izvori. Krajno, mojot favorit, Tom Friedman, preku kolumnata "9/11 and 4/11", izrazuva negoduvanje za nedovolnoto cuvstvo na George Bush za sudbinata na momentot.

Krajno, mojata verba deka naftata do sredina na 2009 godina ke odi na 100USD e pod vlijanie i na Henry Groppe, veteran na naftenata industrija od Hjuston, Texas, kogo go gledav na predavanje za naftata na globalnata CFA Institute Konferencija vo Vancouver, Canada vo Maj ovaa godina 2008.


Intervju na A1 TV na 14.06.2008 19:17
Тренкоски: Ќе се стабилизира цената на нафтата Јанко Тренкоски


„Мислам дека цената на нафтата во периодот што доаѓа ќе се стабилизира и ќе падне можеби и помалку од 100 долари “, изјави во интервју за А1 Јанко Тренковски, економски аналитичар.

Има ли цената на нафтата лимит?

Мое мислење е дека лимит дефинитивно има и според некои констатации од врвни експерти, коишто јас чувствувам дека се на прав начин искажани, мислам дека лимитот ќе биде околу 100 долари, во годините што доаѓаат од 90 до 120 долари да се движи цената на нафтата по барел.

Тренковски, се согласувате ли со ставовите на експертот Цветковиќ од Регулаторната комисија за енергетика.

Мислам дека цената на нафтата во периодот што доаѓа ќе се стабилизира и ќе падне можеби и помалку од 100 долари бидејќи во овој момент оваа атрактивна цена нуди огромна заработувачка за сите производители на нафта. Затоа се најавува зголемување на производството.

Сведоци сме дека пред неколку дена, можеби поради политички причини и глобална нестабилност, Саудиска Арабија најави дека ќе го зголеми своето производство и мое мислење е дека ќе има стабилизација.

Зошто расте цената на нафтата без контрола? Се пумпа шпекулативно или реално?

Многумина сакаат да кажат дека на „Вол стрит“ си играат со цената на нафтата, но пред неколку дена генералниот директор на „Бритиш петролеум“, Тони Хеберт даде добра изјава каде со статистика вели дека тоа не е точно, туку напротив, Кина пред се, а со тоа Индија се главни причинители на зголемување на побарувачката, а од друга страна Русија во овој момент има значително намалување на понудата и тоа доведува до зголемување на цените во краток рок, сето е на пазарна основа.

Светот издржа војни на Блискиот исток и други големи кризи без вакви тенденции кога станува збор за црното злато. Зошто токму сега нафтата урива рекорди?

Кина и Индија растат со супер брзина, Русија последните пет години барел за барел го снабдува со нафта целиот нивен раст, но во овој момент Русија нема доволно капацитети, ги исцрпува своите резерви, има намалување на нејзиното производство, не само во Русија, туку и Британија, Норвешка и во исто време се бараат нови извори за понуда на нафта. Кога ќе дојдат, цената ќе се стабилизира.

Дали е поисплатливо да се инвестира во нафта отколку во хартии од вредност?

Можно е, но сепак јас би одел на покласични инвестиции. Многу добри перформанси имаат акциите на фирмите коишто ги градат оние алатки со коишто се црпи нафтата од дестинации како што се дното на одредени мориња, Арктикот и слично.

Има ли било каква врска поскапувањето на нафтата со изборите во САД? Пред секое менување на главниот жител во Белата куќа, светот е исправен пред некаков вид економска криза или предизвик?

Според моите познавања нема голема корелација иако може да се напомене дека кога Реган доаѓа на чело на Белата куќа, економијата пати големи турбуленции, има нафтена криза во крајот на 70-ите. Би ја споменал само таа корелација, но 80 година наваму не гледам корелација.

Rutas del Pacifico

Vo novata programa na VMRO-DPMNE glavna biznis vest e objavata deka dokolu ostanat na vlast ke gi namalat stapkite na socijalnite pridonesi (penzisko, zdravstveno i za vrabotuvanje) za 10%. Narodski kazano, ako jas zarabotuvam neto 300 evra plata i sum prijaven na istata suma, togas deneska vo moe ime mojot rabotodavac plaka dopolnitelni 62% ili 180 evra vo davacki, sekoj mesec. So novite izmeni, vo 2011 godina, otkako ke se pominat site 3 fazi na namaluvanja, jas za moite 300 evra ke plakam 133 evra ili 45% vo davacki kon drzavata. Zastedata za rabotodavacot e 50 evra na mesecno nivo, ili 600 evra na godina za prosecen vraboten; toa za firmite e 10% pomal trosok za sekoj vraboten. Od gledna tocka na rabotodavac sekoe namaluvanje na trosocite e dobredojdeno. So godini ovoj predlog stoi na listata na zelbi na stopanskite komori. Go pozdravuvam ovoj poteg. Toa e dobro za konkurentnosta na nasata rabotna raka vo odnos na sosednite zemji. Dopolnitelno, golem broj na mali firmi vo Makedonija ke se resat da gi prijavat svoite rabotnici koi rabotat na crno. Moze da se ocekuva deka firmite sto egzistiraat na rabot na profitabilnost, no i onie koi se dobro stoecki, da ja zgolemat zarabotkata, a so toa da se izlozat na dopolnitelen rizik za investiranje vo nov ciklus na rast i razvoj. Nekoi firmi ke go podignat statusot na nekoi od svoite vraboteni od “minimalec” na nekoja porazumna cifra. Se javuva i efektot na kreiranje na bogatstvo vo privatniot sektor. Drzavata e los domakin po definicija, bez razlika kolku nekoj saka da ne ubeduva vo sprotivnoto. So ostavanje na parite vo stopanstvoto ke se kreira efektot na multiplikator, tolku potreben za nasata ekonomija. Se razbira, site ovie varijanti se pod pretpostavka deka Makedonija ima stabilna politicka i bezbednosna sostojba. Od druga strana, pak, vo fondovite za penzisko i zdravstveno osiguruvanje ke se sleat 29% i 35% pomalku sredstva, respektivno. Vo denesni cifri samo za Fondot za PIOM toa se brojki vo iznos od nesto nad sto milioni evra na godisno nivo. Zgora na toa, Vladata veke objavi deka ke rastat penziite za nad 20%(dopolnitelni 100 milioni evra). Prasanjeto e kako ke se pokrie ovaa najgolema dupka? Vo pozitivno scenario, ke ima novi vrabotuvanja, ke ima pokacuvanje na plati, danocnite prilivi ke rastat, vrabotenite ke se prijavuvaat na pogolema osnovica, i Makedonija ke se dvizi vo tigarski skokovi. Site sme srekni. So prosta matematika, so doza na konzervativnost, za da se pokrie dupkata vo Fondot za PIOM se potrebni novi 80 iljadi vrabotuvanja, so prosecna plata od nasiot gorenaveden primer. Plasticno kazano, toa znaci deka VMRO-DPMNE ocekuva vo slednite 4 godini nevrabotenosta da se namali za edna tretina, od segasnata 35% na 26% nevrabotenost. Daj boze. No, sto ako ne e taka? Sto ako do 2011 godina imame samo 40 iljadi novi vrabotuvanja, a sto ako ima minimalen rast od 20 iljadi? Sto ako se ostvarat scenarijata deka naseto neclenuvanje vo NATO tesko ke go pogodi biznisot i biznis klimata? Od kade prilivi vo Fondot za PIOM togas? Vo javnosta, vo izminatite denovi, se pojavi tezata citirana od visoki partiski funkcioneri vo VMRO-DPMNE deka vtoriot penziski stolb, potocno zadolzitelnoto kapitalno finansirano penzisko osiguruvanje, treba da se demontira, da zgasne, zaradi neprakticnost i mali garancii za stapka na oploduvanje na sredstvata. Bez da navleguvam vo razgoluvanje na ovie stakleni argumenti cinam deka ova ne e nisto poveke otkolu najava za alibi za spas na Budzetot dokolku se sluci toa netolku crno scenario za dupkata vo penziskiot sistem. Fakt e deka vo privatnite penziski fondovi na ime na individualni smetki na godisno nivo deneska se vlevaat nad 30 milioni evra i taa brojka ke raste vo slednite godini. Taka, tie licni zastedi na recisi edna tretina od site vraboteni lica vo Makedonija veke stanuvaat posakuvan plen za nenasitniot Big Brother, narecen - drzaven aparatchik. Namesto da rusime, zosto da ne ja usmerime nasata energija vo gradenje? Vo Chile, na primer, reformite na penziskiot sistem pocnale vo 1981 godina pod vodstvo na legendarniot Jose Pinera od skolata na Milton Fridman. Deneska, vozacite na moderniot avtopat “Rutas del Pacifico” od Santiago, vo vnatresnosta, do Vina del Mar, na obalata, uzivaat vo svojata investicija. Tie se sopstvenici na ovoj infrastrukturen proekt preku vlozuvanje na penziskite fondovi. Spored nedelnikot Businessweek, na eden od bilbordite na ovaa krstosnica pisuva: „tvoite zastedi go finansiraat ovoj avtopat, a ovoj avtopat ke ja finansira tvojata penzija.” Deneska vo Chile nad 97% od populacijata na vraboteni lica participiraat zadolzitelno penzisko osiguruvanje, dodeka vo penziskite fondovi ima neto sredstva vo iznos od 70% od BDP.

10 cekori

Izborite, iako vo pogresen moment, nosat moznost za da se debatira okolu biznis prioritetite na nasata drzava. James Carvill, koj kako sovetnik i strategist na Bill Clinton, vo vreme na izborite vo 1992 godina koga soparnik mu bil George Bush-postariot, vleguva vo istorijata na politikata vo SAD so poednostavuvanje i lasersko fokusiranje na celite na kampanjata, stavajki samo tri: Promena, ili isto pa isto (Change vs. more of the same); Ekonomijata e bitna, glupco (It's the economy, stupid); Ne go zaboravaj zdravstvoto (Don't forget health care); Vo toj stil, od ekonomski aspekt, vo Makedonija e potrebno da se posveti ogromno vnimanie na slednite 10 cekori:
1. Resi go imeto; ova e absoluten prioritet broj eden, toa na site ni e jasno. Vo prvite 3 meseci ocekuvame ogromen napor od nasata Vlada da se najde kompromis prifatliv za dvete strani.
2. Resi gi Albancite; i ova e kompromis sto mora da se napravi. Ocigledno e deka apetitite na Albancite postojano se zgolemuvaat i pokraj Ohridskiot dogovor. Dali Albancite ke ni priredat iznenaduvanje nesto slicno kako Grcite so imeto, koga posle 17 godini pregovaranje za imeto vsusnost se pokazuva deka nitu edno ime ne e resenie. Na slicen nacin, se ragja stravot deka i tie nasi sogragjani rabotat na druga agenda. Koja i da e agendata, da ja znaeme denes.
3. Trgovskiot deficit e tuka i boli; Ima li takov maz sto ke napravi nesto okolu ova prasanje? Ovoj antologiski problem se zgolemuva i pretstavuva zakana za nasata drzava. Vo ekspanzija na kreditno zadolzuvawe na naselenieto od nad 40% na godisno nivo, rekordno se zgolemuva uvozot, i so toa i dolgovite na drzavata. Od druga strana, privatnite transferi kako tampon za dupkata vo platniot bilans se zabavuvaat, i nivniot rast e samo 10%. Ako veke davame subvencii, tie treba direktno da se povrazani so izvoz. Vo edna prigoda, pred nekolu godini od Carinskata uprava pobarav lista na top 100 izvoznici. Me izvestija deka toa e tajna. Ne sum siguren dali nesto se smenilo vo Carinata vo odnos na izdavanje na informacii, no uveren sum deka nie treba da gi slavime nasite top 100, sekoja godina, so javno deklariranje na nivniot doprinos za nasata blagosostojba. Samo taka mozeme da gradime duh na izvozno orientirana ekonomija.
4. Nov zakon za rabotni odnosi; Sostojbata so nevrabotenite i statistikata e kasha-popara. Vo 2004 godina vo Makedonija se provlece eden nov Zakon za rabotni odnosi. Istiot, trebase da resi mnogu raboti vo biznisot od aspekt na zgolemena fleksibilnost vo vospostavuvaweto na rabotnite odnosi, a so toa i namaluvanje na nevrabotenosta. Absoluten neuspeh! Makedonija ima antibiznis Zakon koj gi zgolemuva trosocite za rabota. Ako dobro se sekavam, glasanjeto na toj zakon bese proslavuvano od strana na Sindikatite. Taka ne se stanuva atraktivna biznis destinacija, koga sindikatite ja vodat biznis politikata vo postsocijalisticka ekonomija.
5. Privatizacija i deregulacija; Vo kontekst na resavanjeto na site otvoreni temi so makedonskite Albanci treba da se insistira na umna privatizacija na sto e mozno poveke drzavni kompanii. Ne moze Makedonska Posta da bide damping za vrabotuvanje na partiski kadri, na primer. Prodajte gi site udeli na drzavata vo Makedonski Telekom, a privatizirajte delovi od MEPSO, Aerodromite, i Vodovod i kanalizacija preku berzata.
6. Domasna energija; Nedostatokot na elektricna energija, i haosot vo ovoj sektor, e eden od pogolemite neuspesi na Vladata. Dolgorocno resenie mora da ima. Ne sum siguren deka Zakonot sto ceka za glasanje e najdobroto resenie.
7. Ne se mesaj vo biznisot; Zadacata na sekoja Vlada e da gi sozdava pravilata na igra i da gi izramnuva terenot, no ne i da se natprevaruva. Postojat nekoi adolescentni potrebi na nekoi lugje vo Makedonija koga ke dojdat na vlast da ni pokazuvaat kolku gi biva za biznis.
8. Ne kradi; Korupcijata i sudstvoto ostanuvaat rak rani na naseto opstestvo. Vo istovreme se pojavuvaat somnitelni tenderi i netransparentni dilovi so privatniot sektor. Toa e najgolemoto predavstvo za eden politicar.
9. Namali ja administracijata i izgubi go rejtingot; Makedonija e zemja koja sto treba da ima konkurenta prednost vo odnos na svoite sosedi. Taa prednost ja gledam vo mala i superefikasna administracija. Kaj nas, za zal, drzavniot aparat ima samo eden pat-nagore. Taa brojka od nad 100 iljadi lugje treba da se prepolovi.
10. Vizi za site; Makedonija ne e del od biznis svetot i trosokot za vodenje biznis e ogromen.

Tekstot e objaven vo Forum na 24/04/2008, napisan na 19/04/2008

Investitorski aktivizam

Minatata nedela na devettata godisna konferencija na Makedonskata Berza, megjudrugoto, se isfrlija nekolku scenarija za razvoj na nastanite povrzani so cenite na akciite do krajot na godinata. Od edna strana, se optimistite, kako na primer brokerite, koi veruvaat deka golemiot pad na cenite, koj se doblizuva do 50% od vrvot dostignat na 31 avgust 2007 godina koga indeksot MBI-10 bese 10.058 poeni a sega na pocetokot na ovaa nedela e 5.400, e rezultat na preterana reakcija kaj stranskite investitori, a ne na dobriot profit na kompaniite vo Makedonija -za nad 100% pogolem od 2006 godina. Od druga strana, se analiticarite, kako na primer Sam Vaknin, koi go gledaat MBI-10 preku desette kompanii vo nego (Alkaloid, Beton, Granit, Komercijalna Banka, Makpetrol, Makstil, Stopanska Banka Bitola, Toplifikacija, Ohridska Banka i Teteks), i zaklucuvaat deka cenite na akciite se seuste preceneti i deka treba da pagjaat uste 20% od deneska se do 4.300 indeksni poeni. Vo taa debata, ocigledno e deka konecno se vnesuva nova pretpostavka kaj investitorite vo odnos na investiranjeto na berzata, a toa e deka cenite na akciite ke bidat tesno povrzani so nivoto na profitot, stabilnosta, kako i rastot na kompaniite. Toa e revolucija vo razmisluvanjeto. Dopolnitelno, toa e celosen presvrt vo odnos na dosegasnite premisi vo koi domasnite kompanii se tolkuvaa kako dobar dil bidejki tie se pretstaveni so mnogu pomala knigovodstvena vrednost otkolku realnata, kako rezultat na procesot na privatizacija. Smetam deka vtoriot kamp od debatata ke prevagne. Na dolg rok, sekogas vo istorijata na svetskite pazari na kapital cenite na akciite se vo direktna korelacija so rezulatite i doagjaat na sredno nivo na nekade pod 15 pati P/E (koeficient na cena na akcija podelena so profit), i pod 2 pati P/B (koeficient na cena na akcija podelena so knigovodstvena vrednost). Na Makedonskata Berza deneska cenite na mnogu od 43-te kotirani akcii se seuste nad nivo od 20 pati P/E, sto e pretpostavka deka rastot na profitot na samata kompanija ke bide nad 20% na godisno nivo. Vo 2007 godina rastot na profitite na MBI-10 bese vo prosek 15%. Vo istovreme, P/B koeficientot koj e tesno povrzan so knigovodstvenata vrednost i stabilnosta na kompanijata e na nivo od nad 3 pati. Na evropskite pazari toj koeficient kako sredna vrednost e nesto pod 2 pati. No, najdobar trend e toa sto na makedonskiot Pazar se sozdava kriticna masa na investitori, zaedno individualni i, pred se, institucionalni, koi ke baraat reformi vo sistemot i kaj kompaniite. Vo Hrvatska deneska ima nad 100 investiciski fondovi. Toj trend doagja i vo Makedonija vo koja vo 2008 godina brojkata ke bide zgolemena od 3 na 10 (vo najava se Moj fond, Komercijalna, Medvesek Pusnik od Slovenija, Tutunska, itn.). Dopolnitelno, na pazarot kaj nas aktivno funkcioniraat i privatni fondovi. Kako rezultat, site sofisticirani ucesnici na pazarot ke pocnat da gi nagraduvaat kompaniite preku plakanje na premium ili povisoka cena za akcija vo odnos na osnovnite parametri, samo dokolu kompaniite pokazuvaat transparentnost, dinamicnost i rezulatati. Vo takov razvoj na nastanite, nema da moze Replek da ostvaruva pogolem profit od Makpetrol, a vo istovreme Makpetrol da bide vrednuvan so P/E koeficient od 50. Isto taka, domasnite kompanii prikazuvaat porazitelni rezultati vo odnos na koeficientite ROE i ROA koi opredeluvaat procent na povrat na vlozeniot kapital i sredstva. So drugi zborovi, dokolku e tocna tezata deka kompaniite vo realnost se mnogu podobri no tie gi krijat profitite, togas, ovie novi investitori ke gi nateraat kompaniite da ja prikazat realnata slika. Denot za takov investitorski aktivizam e na povidok. A so toa, nema da ni bidat potrebni novi i novi konferencii i knigi za Korporativno upravuvanje, koi za zal se deklariraat kako pomos na Makedonija od EU i SAD preku debelo naplateni konsultantski saatnici i dnevnici. Revolucijata doagja odvnatre.

„Il faut de l’audace, encore de l’audace, toujours de l’audace” - Danton

Freakonomics: Makedonija e najgolemiot turisticki investitor vo Grcija!

Minatata nedela, na 2 April, kako bomba odekna plateniot neprijatelski komercijalen oglas -„Gruevski poklonet pred grobot na Goce Delcev”, objaven vo Financial Times, International Herald Tribune i drugi vlijatelni vesnici vo svetot. Nesomneno e deka taa grckata propaganda za vremetraenje na NATO samitot vo Bukurest e naracana od vlastite vo Atina. Vesta za ovoj oglas ogorceno se prenese i na naslovnite stranici na nasite dnevni vesnici. Ne mozev da izdrzam a da ne go kupam pecatenoto izdanie na Financial Times od toj datum. Nastrana od diskusijata okolu vekovnoto pravo na Grcija nad imeto Makedonija i nekonstruktivnosta na nasata politika, megjudrugoto, vo toj tekst se naglasuva faktot deka Grcija e najgolem investitor vo nasata zemja. Moram da potenciram deka toj argument stoi na labavi noze. Grcija, nadvor od cesni isklucoci, e „politicki” a ne ekonomski motiviran investitor vo ekonomijata na nasata zemja. I zatoa, logicno, ako Grcija e najgolem investitor vo Republika Makedonija, togas Makedonija e najgolemiot turisticki investitor vo Grcija. Vo statistikata na Narodnata banka za periodot od 1997 do 2006 godina se proknizeni vkupno 2 milijardi i sto milioni evra stranski direktni investicii. Od toa, Grcija ucestvuva so vkupno 320 milioni evra na kumulativni direktni investicii do krajot na 2006 godina, ili vkupno 15% od sumata. Taa e na vtoro mesto po Ungarija so Matav, koj napravi investicija od okolu 300 milioni evra za kupuvanje na nad 50% od Makedonski Telekomunikacii vo 2001 godina. Interesno e da se napomene deka 200 milioni evra ili 63% od grckite investicii se slucuvaat vo vremeto koga na vlast e Ljubco Georgievski od 1998 do 2002 godina, koj vsusnost otvoreno ja promovirase Grcija kako nas sojuznik. Za ilustracija, nasata najgolema banka Stopanska Banka AD Skopje, vo 2000 godina e privatizirana so investicija na NBG(Nacionalna Banka na Grcija) na suma od okolu 75 milioni evra, zaedno so IFC i EBRD, za 85% od kapitalot. Najgolemiot akcioner na NBG e grckata Vlada so kontrola na 18% od glasackite akcii. Vo momentov, sedum godini podocna, Stopanska Banka Skopje pravi godisen profit od recisi 18,3 milioni evra i ima pazarna kapitalizacija na Makedonskata Berza od 254 milioni evra. Da ne zaboravime deka vo avgust mesec 2007, koga cenite na akciite go dostignaa vrvot, Stopanska Banka AD Skopje bese vrednuvana od investitorite vo iznos od 325 milioni evra. Znaci, NBG kade sto drzavata Grcija e najgolem akcioner za nepolni 8 godini ja zgolemi vrednosta na svojata investicija za recisi 3 pati. Toa e dobar biznis za Grcija: em zarabotuvas-ekonomski, em se falis po svetski vesnici-politicki. Na sto mislea, i kolku nadaleku, nasite politicari koga ja prodavaa ovaa zlatna kokoska? A sto stanuva so za mnogumina „najlosata privatizacija na site vreminja”-OKTA? Zarem mozeme so zdrav razum da gi prifatime onie triesetina milioni evra, i onie pari za doinvestiranje za gradenje na nafotovodot Skopje-Solun, vo stranska direktna investicija vo OKTA od strana na Hellenic Petroleum kako pozitivna rabota? Vo Helenik Petroleum 35,5% od sopstvenosta e vo racete na Grckata drzava, a 35,9% vo racete na Spiro Latsis, najbogatiot Grk koj e na 68 mesto na listata na svetski miljarderi na Forbs magazinot za 2007 godina. Gospodinot Latsis, megjudrugite, e mnogu dobar prijatel so Jose Manuel Baroso, pretsedatelot na Evropskata Komisija, so kogo cesto se druzat na negovata jahta, spored Vikipedija. Otsega se gleda kako Makedonija ke vleze vo EU! Tret, Kosmofon e vo sopstvenost na Kosmote, koja pak e vo 98,6% sopstvenost na OTE, vo koja Grckata drzava ima 28% sopstvenost. Za rezime, vkupnata investicija na ovie tri kompanii koi se so vlijatelna drzavna sopstvenost iznesuva polovina od site direktni investicii na Grcija vo Makedonija. Ostanati grcki investicii vo Makedonija, kako na primer Zito luks i Mermeren Kombinat Prilep, bea znacitelno pomognati od EU fondovite i kreditite na EBRD, pod lazno pokritie na Paktot za Stabilnost i EU Samitot vo Solun. Ne, blagodaram! Od druga strana, pak, Republika Makedonija, po glava na zitel, e najgolemiot investitor vo turistickoto kese na Helenskata Republika. Da, toa e fakt! Edinstveno Albanija, od site zemji vo evropa i svetoto, e vo prednost, po glava na zitel, vo vkupno vlezovi vo Grcija vo 2006 godina, najnova statistika, spored Nacionalniot statisticki sekretarijat na Grcija. No, Albanija praka mnogu imigranti-privremeni rabotnici, dodeka Makedonija praka mnogu turisticki evra. Spored nivniot sekretarijat, vo 2006 godina, 350.043 pati makedonski gragjani vlegle vo Grcija-rekord po glava na naselenie od site zemji vo Evropa i svetot sto prakaat turisti vo GR. Ako pretpostavime deka se potroseni po 100 evra, i e pominat 1,5 den prestoj, i e platena viza, togas jas doagjam do konzervativen podatok od „investirani” priblizno 60 milioni evra godisno. Ako taa brojka se pomnozi so samo 6 godini, togas gledame deka investiciite na makedonskite gragjani vo prijatelska Grcija se na nivo na investiciite na Grcija vo nasata zemja.