Колку долго може да останеме бонитетни?

На крајот на месец април, согласно мојот професионален ангажман, учествував на годишната конференција за инвестирање на ЦФА Институт од САД во Орландо, Флорида. Како и секоја година, овој настан ги изложи сите најнови размислувања за состојбата на светските економии и пазари на капитал. Ги упивавме идеите на релевантни предавачи од инвеститорскиот свет на академијата и праксата, на пример: Нуриел Рубини, Мајкл Мобусин, Мајкл Луис, Марвин Зонис, Андру Ло, Витни Тилсон, Расел Напие, и сл.. На почеток, обемот на светската криза на сите ни беше јасна кога разбравме дека бројот на учесници од 62 земји е преполовен во однос на минатата година. Суштински, во текот на таа недела се издвоија две линии на размислување за иднината на глобалната економија, една релативно црна и една донекаде розова. Црната варијанта ја доближи гуруто на тековната криза-т.н. „голема рецесија”, Нуриел Рубини професор од Њујорк Универзитетот. Тој смета дека рецесијата наместо на буквата В на латиница, како што очекуваат експертите, или пак У, ќе ја следи патеката на буквата Л-пролонгиран период од неколку години на стагнација или незабележителен раст во развиениот свет. Тој проектира дека во 2010 година САД ќе имаат незначителен економски раст од 0,5% во однос на размислувањето на консензусот на економисти во износ од 2%. Дополнително, Рубини смета дека ваквата ситуација ќе доведе до значителни проблеми во земјите во развој како на пример Кина, Источна Европа, Русија и Бразил. Кина има 25% намалување на извозот во однос на истиот период минатата година(Македонија има 43% намален извоз), и тоа води кон колапс на светската трговија. Во поблага варијанта, Мајкл Луис-авторот на неколку бест-селери во жанрот за финансии, со луцидни примери истакнува дека американските водечки финансиери се нашле во црна дупка без компас, со абсолутно незнаење, во однос на комплексноста на производите што нивните подредени луѓе ги продавале во понудата на нивните фирми, не само во Америка, туку и низ целиот свет. Имав чест накратко да позборувам со г-от Луис додека тој ставаше автограм на мојата копија на неговата нова книга „Паника - Приказна за модерната финансиска лудорија”. Ми кажа дека му е жал за сé, поврзано со кризата, што неговата земја ни стори на нас граѓаните на Југоисточна Европа! Пробав позитивно да го абсорбирам тој гест, и безмоќно одговорив: „Памти па врати”! Нејсе, низ спектрумот на размислувања, се надодаде Мајкл Мобусин, еден од 30-те најмоќни луѓе на Волстрит, кој издвои дека денеска во светот на финансиите мора да се земе во предвид и неперфектноста на човекот како таков. Тој вели: „Нашиот најголем проблем-сме ние самите”, затоа што, меѓудругото, „не ги вкалкулиравме сите ризици во веројатноста за очекуваните заработки”. Од аспект на розевата слика, Лиз Ан Сондерс од Шваб анализираше дека има индикации дека кризата е надмината, но со предзнак на внимание. Прво, пазарот на капитал изразен преку МСЦИ Глобалниот индекс има пораст од 34% од 9-ти март, дното на клучните берзански индекси на секаде во светот, до денеска. Второ, дури и конзервативниот Трише, главниот европски банкар, пред една недела изјави дека најлошото поминало. Трето, падот на потрошувачката на граѓаните во САД е стабилизиран. Четврто, масовниот фискален и монетарен стимул мора да излезе во некои од бројките. Петто, атрактивноста на цената на некретнините во САД е на историски високо ниво. Сите овие индикатори, заедно, покажуваат зрак на надеж. Крајно, јас го прифаќам мислењето дека светската економија концептуално треба да се адаптира за да ја прифати реалноста. Би ги истакнал Мартин Вулф од Фајненшл Тајмс и Мохамед Ел-Ериан од Пимко Инвестментс, како предводници на оваа линија на дебата. Реалноста покажува дека Америка и Британија нема да можат да продолжат да се задолжуваат за да може Кина, Јапонија и Германија да продолжат да извозуваат. Годишно, последните три земји во 2007 година правеа над 800 милијарди долари во суфицит на тековната сметка, за сметка на другите земји, највеќе на САД. Иако на сите земји во овој момент им тоне бродот, денеска, Американскиот потрошувач е задолжен до гуша, и ќе мора да штеди за да ги врати долговите. Во истовреме, Америка мора да го зголеми својот извоз со цел да оддржи макро стабилност на подолг рок, да го задржи статусот на добар домаќин и да има стабилна валута. Некој треба да ги купува тие производи. Кој? Кина, Јапонија и Германија, меѓудругите, велат Американците и Британците. Кинезите би сакале светот да се врати по старо. Тие заедно со Европјаните сметаат дека не се криви за кризата. Денеска, сите овие позиции се вртат во круг. Нема одговор на ова клучно прашање. А ние, ние би можеле да се поистоветиме со еден цитат од Кејнз кој вели: „Пазарите може и подолго да се ирационални, отколку што ти можеш да останеш бонитетен”.


footnote:
Процентот на потрошувачите во БДП на Кина во 2007 година е 35%, додека во САД е двојно повеќе или 70%. Втората страна на медаљата е дека Кинезите штедат и нивниот процент на Штедни влогови во однос на БДП е нешто над 50% во 2007.

Ni treba promena (The Change We Need)*

Zaradi pretsedatelskite izbori vo SAD ova e istoriska nedela od aspekt na globalniot svet, politicki i ekonomski. Najnovite rejtinzi na www.realclearpolitics.com, relevanten politicki portal, od 3.11.2008 pokazuvaat vodstvo na Obama od 6,4 procentualni poeni vo odnos na MekKejn, na sredna vrednost od site ispituvanja na javnoto mnenie. Svetot, od druga strana, so mnogu pogolem procent na razlika ja ocekuva promenata i izborot na Obama za nov pretsedatel na SAD. No, sto znaci noviot izbor od aspekt na ekonomijata? Deneska, vo svetot se slucuvaat ogromni, tektonski, pomestuvanja. Amerikanskata ekonomija vleguva vo recesija, a so nejze i site nie, t.n. pazari vo razvoj (emerging markets) i onie na marginata (frontier markets). Za sreka, svetskite centralni banki ja namalija opasnosta za celosen kolaps so zgolemuvanje na adekvatnosta na kapitalot kaj finansiskite institucii, vbrizguvanje na likvidnost za protok na kreditiranje, poddrska na realnata ekonomija, i so vnesuvanje na idei za reformi vo regulativata. Izborot na Obama za Pretsedatel na SAD nosi stapuvanje na javnata scena na nekolku likovi povrzani so kreiranje na novata ekonomska politika na SAD. Pred sé, toa se Paul Volcker-eks guverner na federalnata banka vo periodot od 1979-1987 i Lari Samers-eks minister za finansii vo poslednite godini na mandatot na Klinton. Procenkite se deka noviot sekretar, ili vo nas zargon, Minister za finansii ke bide povozrasniot veteran Volker, a po nekolku godini da bide zamenet so Samers. Na ovoj tim, se nadograduva i vlijanieto na niza ekonomski eksperti od akademijata(Goolsbee), i od realniot svet (Voren Bafet, Robert Rubin). Vo izminative nedeli site gorenavedeni akteri izlegoa vo javnosta so svoj stav za resenija za amerikanskata ekonomija preku kolumni vo relevantnite mediumi od tipot na WallStreet Journal, Financial Times i New York Times. Od tie natpisi moze da se izvadi relevanten zaklucok za potezite sto sledat. Imeno, Volker uviduva deka se slucuva celosna i teska recesija ili namaluvanje na ekonomskiot obem vo amerikanskata i svetskata ekonomija. Dopolnitelno, toj prenesuva deka ovoj negativen proces moze da se ublazi so nekolku aktivnosti. Prvo, najavuva temelna rekonstrukcija na finansiskiot sistem vo SAD, zaedno so regulativata i supervizijata. Vtoro, ogromnata intervencija na drzavata preku budgetski deficiti finansirani so pari na danocnite obvrznici ke prodolzi se do momentot koga ke ima smiruvanje, bez razlika na vremetraenjeto. Toj pokazuva deka gradenjeto na nov sistem treba da bide od internacionalen karakter, so zaednicko ucestvo na site relevantni centralni banki i ministerstva za finansii. Krajno, potezite na novata amerikanska administracija, spored Volker, ke bidat razumni i vo nasoka da se spreci povtorno nagraduvanje na akterite na pazarot za prevzemanje na nerazumni rizici stetni za site. No, idejata e da ne se zadusi slobodata na pazarite i mehanizmot na konkurencija pome|u firmite. Vo prodolzenie, Lari Samers diskutira za potrebnite novi politiki za nadminuvanje na ovoj istoriski predizvik. Toj smeta deka novata administracija treba da ja iskoristi sansata i da napravi i pogolemi rezovi no i solucii za slednite 50 godini. Toj veli „kako sto pacientite poinaku gi sfakaat doktorskite soveti za promena na ishranata i nivoto na fizicki aktivnosti, vo moment koga preziveale srcev udar, taka i vo amerika, novata administracija moze da napravi mnogu poveke promeni sega tokmu zaradi serioznosta na poslednite nastani vo ekonomijata.” Samers saka da vidi implementacija na politiki koi ke ja zgolemat potrosuvackata na kratok rok, no vo istovreme da donesat pozitivno vlijanie na produktivnosta. Produktivnosta i nejziniot rast se kluc za odrzliva bogata ekonomija. Spored Samers, Amerika vo sledniot period, me|udrugoto, ke investira drzavni resursi za pobrz razvoj na industrite za tehnologii za obnovliva energija i infrastruktura za istite, za posiroka primena na izumite vo biotehnolgijata, i ekspanzija na siroko-pojasni mrezi vo telekomunikaciite. No, kako zaklucok na novite inicijativi, Volker i Samers potvrduvaat deka vremeto koga drzavata stoela nastrana od ekonomskiot ring e pominato. Istotaka, tie najavuvaat deka Amerika ke prevzeme teski odluki za da se vrati na dolg rok, po odminuvanje na krizata, kon balansiran buxet. Ova ke znaci vozobnovena Amerika so uverenost deka ke ja zadrzi svojata liderska pozicija vo svetot. Mozebi ne e slucajno sto dolarot zajakna znacitelno vo odnos na evroto i drugite svetski valuti vo poslednite mesec dena otkako se sluci krizata, i vodstvoto na Obama se zgolemi vo odnos na MekKejn.
*naslov na kolumna na Barak Obama vo VolStrit Zurnal na 3/11/08.

Freakonomics: Makedonija e najgolemiot turisticki investitor vo Grcija!

Minatata nedela, na 2 April, kako bomba odekna plateniot neprijatelski komercijalen oglas -„Gruevski poklonet pred grobot na Goce Delcev”, objaven vo Financial Times, International Herald Tribune i drugi vlijatelni vesnici vo svetot. Nesomneno e deka taa grckata propaganda za vremetraenje na NATO samitot vo Bukurest e naracana od vlastite vo Atina. Vesta za ovoj oglas ogorceno se prenese i na naslovnite stranici na nasite dnevni vesnici. Ne mozev da izdrzam a da ne go kupam pecatenoto izdanie na Financial Times od toj datum. Nastrana od diskusijata okolu vekovnoto pravo na Grcija nad imeto Makedonija i nekonstruktivnosta na nasata politika, megjudrugoto, vo toj tekst se naglasuva faktot deka Grcija e najgolem investitor vo nasata zemja. Moram da potenciram deka toj argument stoi na labavi noze. Grcija, nadvor od cesni isklucoci, e „politicki” a ne ekonomski motiviran investitor vo ekonomijata na nasata zemja. I zatoa, logicno, ako Grcija e najgolem investitor vo Republika Makedonija, togas Makedonija e najgolemiot turisticki investitor vo Grcija. Vo statistikata na Narodnata banka za periodot od 1997 do 2006 godina se proknizeni vkupno 2 milijardi i sto milioni evra stranski direktni investicii. Od toa, Grcija ucestvuva so vkupno 320 milioni evra na kumulativni direktni investicii do krajot na 2006 godina, ili vkupno 15% od sumata. Taa e na vtoro mesto po Ungarija so Matav, koj napravi investicija od okolu 300 milioni evra za kupuvanje na nad 50% od Makedonski Telekomunikacii vo 2001 godina. Interesno e da se napomene deka 200 milioni evra ili 63% od grckite investicii se slucuvaat vo vremeto koga na vlast e Ljubco Georgievski od 1998 do 2002 godina, koj vsusnost otvoreno ja promovirase Grcija kako nas sojuznik. Za ilustracija, nasata najgolema banka Stopanska Banka AD Skopje, vo 2000 godina e privatizirana so investicija na NBG(Nacionalna Banka na Grcija) na suma od okolu 75 milioni evra, zaedno so IFC i EBRD, za 85% od kapitalot. Najgolemiot akcioner na NBG e grckata Vlada so kontrola na 18% od glasackite akcii. Vo momentov, sedum godini podocna, Stopanska Banka Skopje pravi godisen profit od recisi 18,3 milioni evra i ima pazarna kapitalizacija na Makedonskata Berza od 254 milioni evra. Da ne zaboravime deka vo avgust mesec 2007, koga cenite na akciite go dostignaa vrvot, Stopanska Banka AD Skopje bese vrednuvana od investitorite vo iznos od 325 milioni evra. Znaci, NBG kade sto drzavata Grcija e najgolem akcioner za nepolni 8 godini ja zgolemi vrednosta na svojata investicija za recisi 3 pati. Toa e dobar biznis za Grcija: em zarabotuvas-ekonomski, em se falis po svetski vesnici-politicki. Na sto mislea, i kolku nadaleku, nasite politicari koga ja prodavaa ovaa zlatna kokoska? A sto stanuva so za mnogumina „najlosata privatizacija na site vreminja”-OKTA? Zarem mozeme so zdrav razum da gi prifatime onie triesetina milioni evra, i onie pari za doinvestiranje za gradenje na nafotovodot Skopje-Solun, vo stranska direktna investicija vo OKTA od strana na Hellenic Petroleum kako pozitivna rabota? Vo Helenik Petroleum 35,5% od sopstvenosta e vo racete na Grckata drzava, a 35,9% vo racete na Spiro Latsis, najbogatiot Grk koj e na 68 mesto na listata na svetski miljarderi na Forbs magazinot za 2007 godina. Gospodinot Latsis, megjudrugite, e mnogu dobar prijatel so Jose Manuel Baroso, pretsedatelot na Evropskata Komisija, so kogo cesto se druzat na negovata jahta, spored Vikipedija. Otsega se gleda kako Makedonija ke vleze vo EU! Tret, Kosmofon e vo sopstvenost na Kosmote, koja pak e vo 98,6% sopstvenost na OTE, vo koja Grckata drzava ima 28% sopstvenost. Za rezime, vkupnata investicija na ovie tri kompanii koi se so vlijatelna drzavna sopstvenost iznesuva polovina od site direktni investicii na Grcija vo Makedonija. Ostanati grcki investicii vo Makedonija, kako na primer Zito luks i Mermeren Kombinat Prilep, bea znacitelno pomognati od EU fondovite i kreditite na EBRD, pod lazno pokritie na Paktot za Stabilnost i EU Samitot vo Solun. Ne, blagodaram! Od druga strana, pak, Republika Makedonija, po glava na zitel, e najgolemiot investitor vo turistickoto kese na Helenskata Republika. Da, toa e fakt! Edinstveno Albanija, od site zemji vo evropa i svetoto, e vo prednost, po glava na zitel, vo vkupno vlezovi vo Grcija vo 2006 godina, najnova statistika, spored Nacionalniot statisticki sekretarijat na Grcija. No, Albanija praka mnogu imigranti-privremeni rabotnici, dodeka Makedonija praka mnogu turisticki evra. Spored nivniot sekretarijat, vo 2006 godina, 350.043 pati makedonski gragjani vlegle vo Grcija-rekord po glava na naselenie od site zemji vo Evropa i svetot sto prakaat turisti vo GR. Ako pretpostavime deka se potroseni po 100 evra, i e pominat 1,5 den prestoj, i e platena viza, togas jas doagjam do konzervativen podatok od „investirani” priblizno 60 milioni evra godisno. Ako taa brojka se pomnozi so samo 6 godini, togas gledame deka investiciite na makedonskite gragjani vo prijatelska Grcija se na nivo na investiciite na Grcija vo nasata zemja.

Diktatura na talenti

Povrzano so nacinot na vodenjeto na zavrsniot cin na pregovorite za naseto megjunarodno ime mozat da se napravat mnogu paraleli so vodenjeto na biznis vo Makedonija. Glavniot zaklucok sto moze da se izvlece e ekstremno niskoto nivo na podgotvenost na samite akteri, zaedno politicarite i biznis liderite, za vodenje na „d’affaires” vo eden globalen svet. Na primer, vo politikata vo ovoj sudbonosen period na nasiot narod i drzava nie sme ostaveni na lugje koi ne se na isto nivo so svoite sogovornici. Adamantios Vassilakis, grckiot pregovarac, spored soopstenija za javnosta vo ON, ima kariera od recisi cetirieset godini vo diplomatijata. Toj bil del od grckata ambasada vo Tirana vo dalecnata 1975 godina. Ponatamu vo karierata vo ramki na Ministerstvoto za nadvoresni raboti se fokusiral na Istocna Evropa i SSSR vo vreme na ladnata vojna, i ucestvuval vo rabotata na NATO. Stanuva glaven konzul na Grcija vo San Francisko, eden od trite najgolemi finansiski centri vo SAD, vo 1985 godina. Vassilakis e del od grckata misija vo ON vo New York od 1991 godina, a krunata na svojata kariera ja pravi kako postojan pretstavnik na Grcija vo OON so pocetok vo 2002 godina. Vo taa nasoka, stanuva jasno zosto onoj govor na teloto kaj nego koga go gledame na televiziskite ekrani zraci so samodoverba, komfort vo sopstvenata koza, i kontrola nad situacijata. Voopsto ne treba da se spomnuvaat impozantnite biografija i dostignuvanja na Theodora "Dora" Bakoyannis , edna od 100-te najmokni zeni na svetot spored magazinot Forbes. Vo biznisot, od druga strana, istotaka ziveeme vo svet kade nema slucajnosti. Vo Kina, na primer, vodacite na site kompanii se biraat spored tocno odreden kluc baziran na zaslugi i kvalitet. Nivniot izbor i filtracija na kadri e po Darvinisticki princip, samo najdobrite odat ponatamu. Roditelite i posirokata familija na sekoe dete vo Kina uste od najrani godini im instaliraat operativen sistem na vrednosite na Konfucie, na hierarhija i naporna rabota. Vo toj ekstremno naporen i elitisticki sistem se sozdavaat kadri koi utre ke treba da se borat so slicnite od Amerika, Japonija i Indija. David Brooks, ugleden kolumnist na New York Times, ovoj porces go vika „Diktatura na talenti”. Kade e Makedonija vo toj biznis svet? Za kakva hierarhija govorime vo nasata zaednica, kade sto sekoj mlad covek so odelo od Zara i temni naocari smeta deka moze da bide menagjer. Od druga strana, najgolemoto dostignuvanje na nasata biznis zaednica e Biznis uciliste vo Solun, dodeka za grckata elita se Harvard i Oxbridge. Deneska najdeficitarna rabotna pozicija vo Makedonija e onaa na menagjer(direktor), kako vo biznisot taka i vo politikata. No, menagjerot po definicija treba da ima iskustvo, da izleze kako najdobroto od eden hierarhiski sistem, i da zraci so integritet i etika. Vo mojata profesija, investicii i upravuvanje so fondovi, vo svetot postoi opsto priznaena titula CFA(sertifikuvan finansiski analiticar). Istata, vo 2008 godina ke probat da ja dobijat nad sto iljadi lugje od site delovi na svetot. Vo Makedonija, stariot kov na direktori vo finansiskiot sektor ne znaat za sto stanuva zbor. Nevozmozno e so takvi lokalni sfakanja na segasnite lideri vo politikata i biznisot da odime napred i da gi dobivame bitkite na veke izramnetoto pole za natprevar pomegju narodite. Iako, smetam deka denesnoto vreme e vreme na edinstvo i trezvenost, a ne vreme za kritika. Davam poddrska na site nasi lideri koi ke treba da donesat razumni odluki vo ovie denovi. Sepak, smetam deka vo vreme na golemi prelevanja, buri, se slucuva kreativna destrukcija, a so toa i napredok. Ekonomistot Joseph Schumpeter e toj sto ja vnesuva terminologijata na „kreativna destrukcija” kako definicija za dobrata strana na kapitalizmot. Jas veruvam vo toj slobodarski duh na inovacija i progres. Makedonija treba da izleze kako podbednik od ovaa bura, no najveke za sebe si. Kreativnata destrukcija, na primer, ja baram vo samite politicki partii. Zarem ne e vozmozno istite da finansiraat del od svojata mlada krv za da moze da se skoluva na najprestiznite univerziteti vo Evropa i SAD.
--------------------------------------------------------------------------------
Dan Doncev e edinstven primer na politicar vo Makedonija, koj sto otide da se obrazuva na Harvard Kenedi Institutot za Drzavna politika. Toa e kolosalno pomestuvanje na oskite vo domasniot politicki mozok i e primer za istoriskite citanki i za site onie koi se bavat so politika i biznis. Treba da se pozdravi Gruevski za vnesuvanje na idejata za Harvard(Mizo), Univerzitetot na Pensilvanija (Samak), Kornel(Taskovik), i Emori(Trenkoski, postariot), vo naseto sekojdnevie. I toj potez e za istorijata. No, da ne zastaneme tuka, da vovedeme sistem na zaslugokratija i diktatura na talenti, kako vo politikata taka i vo biznisot.

Era za Kosovo

Polozuvanjeto na kamen temelnik, minatata nedela, od strana na nasiot Premier i sefot na sloveneckata diplomatija Dimitrij Rupel, na noviot slovenecki "ERA Siti" Skopje simbolizira svoevidna pozitivna slika za razvojot na nastanite vo Makedonija i regionot. Imeno, iako proektiran kako sovremen deloven i zabaven centar na del od parcelata na Skopski Saem, ovoj nov soping kompleks, vreden stotina milioni evra, na svoj nacin ja zacementiruva biznis oskata Pristina-Skopje. So drugi zborovi, Makedonija prirodno se nametnuva kako najgolem ekonomski partner na Kosovo. I na toj nacin pagjaat vo voda viziite na ekstremistite i nivnata politicka agenda. Za ilustracija, za vreme na novogodisnite praznici vo centarot na Skopje se zabavuvaa znacitelen broj na lokalni lugje od Kosovo. Istite gi ispolnuvaat prodavnicite i lokalite vo Ramstor, vo Vero, na Kej i GTC, recisi sekoj vikend. Gi sretnuvame i vo Ohrid. Toj trend e tuka za da ostane. Kako rezultat na toa vo Skopje ke moze da eksplodira maloprodazbata ili „retail” sektorot preku mega proekti, koi seuste so „decja radost” gi gledame vo Solun. Ne e isto da proektiras biznis plan so potencijal za eden ili za dva milioni lugje. Se gleda denot na Ikea vo Skopje. Dopolnitelno, neodamna od Kosovskata strana se najavi izgradbata na nov avtopat do Blace. Paralelno na seto ova, spored Statistickiot Insitut na Kosovo, Makedonija vo 2007 godina e na vtoro mesto po izvoz na proizvodi na Kosovo i zafaka 12% od uvozot ili okolku 260 milioni evra. Srbija e na prvo mesto so 13,4% i 300 milioni evra vo izvoz na Kosovo. Vo 2006 godina, pak, Makedonija e apsoluten rekorder zemja izvoznik na Kosovo, zemajki 20% od celiot kolac. Interesno e da se napomene deka Albanija vo 2006 godina vo uvozot na Kosovo ucestvuva so neznacitelni 1,7% ili 23 milioni evra. A Slovenija, iako ubedlivo najgolem investitor, so nesto nad 50 milioni evra. Nekoi ke kazat deka Makedonija se bavi so re-eksport namesto so realen eksport, no sepak, pred brojkite i bogovite se poklonuvaat. Kako klasicen-za nas, kuriozitet bi sakal da izdvojam dve raboti. Prvo, fakt e deka pri vakva pozitivna situacija na terenot za Makedonija, Drzavniot Zavod za statistika ne dobiva od Carina, nitu pak samostojno obrabotuva, podatoci za Kosovo. Ottamu, vo brojkite za nasata trgovska razmena so Srbija se naogjaat i podatocite za Kosovo, bidejki nie seuste nemame t.n. „kod” za Kosovo odobren vo pravilnicite na Carina. I, vtoro, ako se razdeli stavkata za nasiot izvoz vo Srbija, poedinecno, na dvete zemji, togas gledame deka Makedonija ima izvoz od okolku 300 milioni evra kon Srbija vo 2007 godina. Taka mozeme da izvadime zaklucok sto go razbiva mitot deka Srbija e nasiot najgolem izvozen partner. Naprotiv, taa e na cetvrto mesto, po Germanija, Grcija i Italija. A, najinteresno, Kosovo, kako nasa izvozna destinacija, i dise vo vrat na Srbija na petoto mesto za 2007 godina. A sto stanuva so parite sto Kosovskite gragjani gi trosat vo maloprodazbata i na turistickata ponuda? Normalno, kako se vo zivotot, treba da se zasluzi toa sto se ima. Deneska, Tadic e noviot pretsedatel na Srbija, a so toa i casovnikot za odbrojuvanje na denot na proglasuvanje na nezavisnost na Kosovo se pobrzo cuka. Dali Makedonija e spremna za denot-D? Kosovo ke proglasi nezavisnost vo mart i vo isto vreme se ocekuva Srbija da go pripoi severniot del. Kriza i razdelba slicna na Kipar. Samata kriza, osven zategnata situacija i ekonomsko embargo vklucuva i najava deka Srbija ke go iskluci dalnovodot Nis - Kosovo pole - Skopje, a so toa i napojuvanjeto na struja ne samo na Kosovo, tuku i na Makedonija. Drzavata go pravi svojot del od rabotata i uveze ednomesecni zalihi na jaglen za da moze da go ublazi energetskiot sok od vakvo scenario. Vo istovreme, dolu na terenot, i biznis zaednicata treba da gi isfrli svoite aduti i da ja prifati igrata. I toa se slucuva. Na primer, pri razgovor so sopstvenikot na renomiranata fabrika za plasticni proizvodi, Plast Komerc od Momin potok-Skopje, se zapoznav za nivnite intenzivni pregovori i najavi za pocetni naracki od novi klienti od Kosovo koi dosega rabotele so Srbija. Realpolitik e imeto na igrata, ekvidistanca e del od istoriskite citanki.

Tekstot e objaven vo Forum na 8/2/08

Makedonski berzanski fenomen so fundamentalni falinki

Razvojot na nastanite na Makedonskata berza vo izminative nekolku godini otslikuva edna amerikanska stereotipna fraza - ‘neboto e limitot’. Site investitori zarabotuvaat! No, vo realniot zivot postoi golema neznajnost za sto ke se sluci vo sledniot period, so izrazena moznost za makedonski berzanski balon. Od druga strana, i vo slucaj na najcrno scenario kade sto rastot ke zavrsi so golem pad, sepak, postojat materijalni dokazi deka berzanskata euforija vo Makedonija nosi zacetoci na trajni vrednosti izrazeni preku sozdavanjeto na eden moderen, pazarno orientiran finansiski sistem. Nie ne sme edinstven slucaj vo svetot za rapiden berzanski porast, iako ne tolku golem kako nasiot, pocnuvajki od zemjite od regionot pa se do Kina. Samo vo 2007 godina zaklucno so sredina na oktomvri mesec generalniot indeks na makedonski berzanski akcii, MBI-10, porasna za nad 140%. Vo isto vreme, indeksot sto ja otslikuva Sangajskata berza vo Kina, zemjata so eden od najbrzite razvoji vo istorija na planetata, raste za okolku 115%. Ako gi pogledneme brojkite vo ovie dva mladi pazari za izminatite 3 godini so pocetok od januari 2005 godina, togas nasata berza raste za fantasticni 600% vo sporedba so rastot od 300% na Sangaj kompozit-indeks za akcii. Go prifakam argumentot deka prvicniot rast vo Makedonija se dolzi na podceneti osnovni vrednosti vo bilansite na kompaniite. Sepak, toa e minato. Vo nasoka na postoenjeto na preskap pazar moze da se napomenat nekolku ekonomski parametri, pocnuvajki od nivoto na rastot na makedonskata ekonomija. Vo Makedonija rastot na ekonomijata vo BDP vo izminatite tri godini se dvizese vo prosek od okolku 4%, so ocekuvanje deka vo slednite tri godini ke bide nad 7%. No, sporedbeno so toa za istite periodi BDP na ekonomijata vo Kina se dvizese vo prosek okolku 10%, a se ocekuva da raste i nad 11% vo sledniot period. Znaci, iako postoi fundamentalna pricina za svetla idnina, istata ne e tolkava kako onaa vo najbrzo rasteckite zemji vo svetot. Rastot na ekonomijata e direktno povrzan so rastot na dvata osnovni fundamentalni dvigateli na cenite na akciite, prihodite i profitite. Dopolnitelno, nivoto na cenata na akciite vo odnos na profitite, ili klasicniot p/e koeficient, vo Makedonija na MBI-10 dostigna nivo od 45, vo Sangaj istitot e 69, vo Belgrad-Beleks e 43, vo Zagreb-Krobeks e 29, dodeka vo razvieniot svet e 18 pati za S&P 500 vo SAD. Ovoj koeficient ne pokazuva nisto poveke od toa sto ako nivoto na profitot na kompaniite vo MBI-10 (Alkaloid, Beton, Granit, Komercijalna Banka, Makpetrol, Makstil, Stopanska Banka Bitola, Toplifikacija, TTK, i Teteks), na primer, ostane konstantno vo godinite sto doagjaat, togas za eden investitor ke treba 45 godini da si gi vrati vlozenite pari. Normalno, ne e realno deka profitite na ovie kompanii ke ostanat na isto nivo. Tie ke rastat, zemajki ja vo predvid stapkata na rastot na BDP vo idnina koja e pogolema vo Makedonija otkolku vo SAD, no i razvojnite planovi na istite(?). Kriticarite velat deka makedonskite kompanii se netransparentni i gi krijat rezultatite od svoeto rabotenje. Ako se zemat ovie tri faktori kako tocni, togas ima osnova za konstatacija deka vrednosta na kompaniite vo MBI-10 deneska e realna ili potceneta.
Sepak, vrednosta na pazarnata kapitalizacija na site akcii kotirani na Sangajskata i Senzen berzi vo Kina e blisku do ekonomskoto proizvodstvo na celata ekonomija, nesto sto istoriski e vidlivo i vo SAD. Nasprotiv, vo Makedonija samo vrednosta na pazarnata kapitalizacija na desete kompanii od MBI-10 deneska e edna milijarda i petstotini milioni evra ili nad 30% od BDP. So ednostaven primer, ako Alkaloid i Makpetrol, dvete najgolemi kompanii po pazarna kapitalizacija, porasnat za 100% vo periodot sto doagja, sto ne e tolku nerealno ocekuvanje za domasniot investitor, togas nivnata vrednost ke se doblizi do prodaznata vrednost na Makedonski Telekomunikacii AD vo 2000 godina, od priblizno 600 milioni evra. Da ne zaboravime Makedonski Telekomunikacii pravese i pravi edna od najgolemite profitni marzi vo svetot! Kolkavi profitni marzi ke pravat kompaniite vo MBI-10 vo sledniot period? Koi se nivnite razvojni planovi precizno izrazeni vo procent na rast na prihodite? Odgovorot na ovie prasanja e vo domakinsko korporativno upravuvanje. Obvinuvanjata deka kompaniite ‘gi krijat rezultatite od svoeto rabotenje’ e seriozna rabota, a nie ne gledame transparenten javen proces kako odgovor na taa crna damka vo korist na investitorite. Ottamu, treba da postoi diskont, a ne premium vo vrednuvanjeto na kompaniite.

The Quest

This is the first line of my first blog. Voila. I donnit. What's in it for you? Revelations about the constraints and realities in doing business in Macedonia, and the wider Balkan Region. What's in it for me? Thought cleansing process. Idea generation. Fun.
Let the games begin.
Here is a constraint for doing business in Macedonia. Yesterday, I needed to fly out of Skopje out to Ljubljana, Slovenia. Fog is the name of the game this time of the year. All flights canceled. No alternatives but taking a 500Euro Taxi, or flying out of Prishtina the next day, if seats available. Canceled my trip. Back at the office, writing this blog instead. It is interesting to mention that none of the national media reported Skopje Airport was shut-down due to weather. Something that will be a front-page news in any country, is a non-issue in Macedonia. Wow! This experience underlines the key issues that preoccupy my mind. It seems that Macedonia does not enjoy the main postulate of life, that is: being Free. Our Freedom is limited in many respects, most imporant: our thought process. The capacity for a momentum building is non-existent. Many little silos, many wisemen, many cooks, all kings of their own castles, but no CLOSURE, no broth, no action, no export.
So far, so good.