Mk-Biz 101

Управувањето на Друштвото со КБ Прв отворен задолжителен пензиски фонд-Скопје

2012-02-02T01:21:00.000-08:00

На 01.02.2012, ја истакнав оваа оценка на 2011 година во однос на управувањето на КБ Прво пензиско друштво АД-Скопје со КБ Прв отворен задолжителен пензиски фонд-Скопје. Јас, како прв човек на Друштвото, кое е лидер на пазарот и управува со огромен број на лични средства на нашите граѓани, сметам дека е потребно да се даде краток осврт на нашата работа во 2011 година.

“Истече шестата година од поставувањето на реформираниот пензиски систем во Република Македонија со почеток на првите уплати во системот во 2006 година. За овој период, сметководствената единица на задолжителниот фонд (КБ Прв отворен задолжителен пензиски фонд-Скопје) како основно мерило за успехот на фондот порасна од 100,00000 на 31.01.2006 до износ од 130,697013 на 31.12.2011. Дополнително, во изминатиот период надоместоците од придонеси се преполовија, од 8,5% на почеток во 2006-та година, до 4,0% денеска. Намалувањето на провизите директно и позитивно влијае врз заштедите на секој иден корисник на пензија од вториот столб. Во исто време, целта на пензискиот фонд дефинирана во нашите акти е приносот на годишно ниво да биде за 2 процентни поени поголем од просечната годишна инфлација. Тука сме подобри од реперот. Инфлацијата во просек за последните 3 години изнесува 1,57%, додека приносот во просек на годишно ниво за последните 3 години изнесува 6,86%.

Во 2011 година бевме сведоци на големи економски турбуленции како во светот така и во Македонија. Економската криза се врати на голема врата во Европа. Република Македонија не може да биде имуна на тој процес земајќи во предвид дека земјата е целосно евроизирана. Кризата со државниот долг на земјите од евро-зоната, особено во втората половина на годината, предизвика негативно влијание. Како резултат на тој процес, речиси сите хартии од вредност, без разлика дали се сопственички (акции) или должнички(обврзници), претрпеа намалување на цената. Сепак, конзервативниот концепт на поставување на ивестициите во фондот врз база на светата тројка (ликвидност, диверзификација и сигурност) доведоа до зачувување на вредноста на капиталот (‘return of capital’ наспроти ‘return on capital’). Исто така, можеме да издвоиме дека во 2011 година капитулираше основниот финансиски концепт на без-ризични и сигурни инвестиции во државни хартии од вредност во земји со А кредитен рејтинг (пр. Грција, Португлаија, Ирска, Италија, Шпанија).
Натаму, финансискиот свет како таков нема да биде ист!

Статистиката настрана, резултатот и работењето на Друптвото ставен во контекст на периодот на опасно живеење од 2008 година наваму, илустратитвно изразен преку маестралниот пад на акциите на берзите во целиот свет, потврдува дека треба да сме умерени оптимисти. Умерениот оптимизам за во иднина се должи на процесот на диверзифицирање на портфолиото на инвестиции на фондот во повеќе столбови на сигурност. Така, од фокусот на само домашни должнички хартии од вредност, активата на фондот веќе надминува 20% во инвестиции во акции (дома и во странство), за разлика од 2009 година кога износот беше помалку од 5%. Сигурноста на обврзниците е надополнета со можноста за заработка преку вкупниот принос (дивиденда плус капитални добивки) на акциите. Дополнително, во текот на годината фондот постигна зголемена географска и рочна дисперзија на вложувањата заради намалување на ранливоста на портфолиото на криза на поединечни пазари (вклучувајќи ја и Република Македонија).

Каде ќе оди економијата на РМ, САД, ЕУ, Кина или останатиот свет во кратка иднина? Никој со сигурност не може да одговори на ова прашање. Ризиците се тука, и ќе останат. Но, задолжителниот пензиски систем во Република Македонија има неколку предности во ваква ситуација на теренот. Прво, долгорочниот карактер на обврските кон членовите, идни корисници на пензија, дава флексибилност во инвестирањето и можност за користење на кризата во одредени моменти на пазарите за капитал. Старата максима, ‘купувај кога сите се плашат’ ќе го држи тестот на времето. Второ, тековната стабилност на финансискиот пазар во Република Македонија овозможува среднорочна заработка на приноси од домашни финансиски инструменти со фиксен принос (над 75% од вредноста на целиот фонд) над просекот во споредба со приносот на оние во голем дел од светот, и со вкалкулирање на разумен ризик. Трето, шест години на штедење се само 15% од просечниот работен век на еден граѓанин, и главните уплати предстојат и со надеж во многу подобри економски услови. Во светот на пензиски системи како што е македонскиот, Чиле и Перу се земји кои што во литературата се даваат како пример за успешност. Тој успех, во најголема мерка се должи на историјата на континуитет на значителен просечен годишен пораст на БДП на тие земји. Со надеж дека економијата на Република Македонија ќе ја достигне таа траекторија во иднина!
Нашата задача останува да бидеме лидер и да се стремиме со голем напор да обезбедиме на Македонските граѓани повеќе пари за во пензија. Јас ви ветувам дека тимот на КБ Прво безрезервно ќе продолжи да ги бара сите разумни можности за да го зголемиме приносот на пензискиот фонд со превземање на прифатлив ризик преку светски докажани техники.Искрено, Јанко Тренкоски, Генерален директор на КБ Прво пензиско друштво АД Скопје.”

за повеќе информации:
http://www.mapas.gov.mk/
http://www.kbprvo.com.mk

Закон за исплата на пензии

2012-01-26T03:56:00.000-08:00

На 23-ти јануари, пред 3 дена, Собранието на Република Македонија го донесе Законот за исплата на пензии од реформираниот пензиски систем. Овој Закон е базиран на искуствата на Чиле и спроведен врз основа на консултантска работа на 2-ца чилеанци, Гилермo Мартинез и Аугустo Иглесијас, во координација со Министерството за Труд и МАПАС во текот на 2010 и 2011 година.

Така, за прв пат во Македонија се поставуваат условите и дефинициите за нови производи во осигурителниот бизнис, но не толку нови во светот. Станува збор за т.н. ануитети, или по дефиниција на законот: ануитет е вид на исплата на пензија или пензиски надоместок кој се исплатува месечно од друштво за осигурување на корисникот на пензија. На пример, во САД во 1912 година е исплатен првиот ануитет, но индустријата за ануитети во САД заживува со носење на законите за потикнување на штедењето за пензија од Новиот Дил на Франклин Д. Рузвелт. Со текот на годините ануитетите од едноставни стануваат и посложени. Варијабилниот ануитет, кој постои и во нашиот закон, е различен од Доживотниот ануитет.

Како ќе се развива овој тип на производи на нашиот пазар во иднина?
Дали може да се постигне економија на обем за да се даде добра понуда?

to be continued...

IPO треска во Македонија - Дали ТОБАКО е првото т.н. IPO?

2012-01-20T03:48:00.000-08:00

Во јануари 2012 година во јавноста во Република Македонија се појави известување во Службен Весник од Комисија за хартии од вредност(КХВ) дека е дадено одобрување за првата т.н. јавна понуда во историјата на Републиката. Се работи за ТОБАКО АД.
Во среда 18-ти јануари е објавена Јавната понуда за запишување на акции на сајтот на Македонска Берза. Истата информација е објавена во Дневник како комерцијален оглас од страна на Друштвото овие денови. За што станува збор?
Дали ова е долго-очекуваниот почеток на новиот бран на развој на Македонската берза?
За Тобако АД не знам многу, освен што сум влегол во продавницата на влезот на Зоолошка градина. Од време на време, во од, забележав на англиските термини налепени на киосците низ Републиката со кои инсистира да се брендира оваа компанија. Од друга страна, гледам дека во јавноста се објавија квалитетни и транспарентни информации за финансиското работење на Друштвото. Празник за очите на секој инвестициски аналитичар. Оваа можност, по молкот на дведецениската транзиција, дефинитивно треба да се одбележи со мое повторно враќање на пишаниот збор. Voila.
Пред се, треба да се симне капа на сите луѓе вклучени во процесот на изработка на пакетот на извештаји за лансирање на првото македонско "IPO". Секоја чест. Развојниот план на Друштвото од прва рака изгледа доста агресивен и динамичен. Значително очекување за зголемување на продажбата, профитот, и бизнисот, е добредојдено за секој инвеститор. Но, што е со минатото? Како се развивало Друштвото во минатиот период? Колкав е ризикот за инвестирање?
Прво, се забележува пад на продажба во првите 6 месеци од 2011 во споредба со 2010. Лош знак. Дополнително, загубата и задолжувањето на фирмата се огромни кога ќе се споредат со капиталот. Трето, проценката на вредноста на брендот како главна инвестиција и капитал на Друштвото во висина од над 3 милиони евра е наивна работа. Се граничи на непристоен предлог.
Хммм, "Something is rotten in the State of Denmark". Финансиските извештаји наведуваат дека парите од јавната понуда наместо во развој на целиот коцепт ќе завршат кај кредиторите. Како тогаш загубата ќе се претвори во добивка? На денешни цени, Скопски Пазар АД со целиот свој бизнис, капитал, добивка, вреди околку 5,5 милиони евра. ТОБАКО АД по јавната понуда со цени од 10 евра по акција би требало да вреди околу 5,5 милиони евра. Мојот избор, согласно мојот апетит за ризик е инвестиција во Скопски Пазар АД.
За среќа некои локални инвеститори се софистицирани и можат да препознаат добра понуда. Им завидувам на храброста.
Интересно е да се забележи дека во изминатиот период во САД, и покрај кризата, излегоа низа јавни понуди за фирми како: Зинга(креаторот на забава за мноштво наши граѓани-Farmville, Facebook Poker, и сл.), Мајкл Корс(мода), Групон(купони преку мејл), ЛинкедИн(социјална мрежа), и во очекување на Фејсбук. Кај нас, освен ТОБАКО, добивам информации дека и ЕУРОХАУС(брокерска куќа)има спроведено втора јавна понуда. Споредете ги амбициите и бизнис плановите на тие компании со нашите, преку анализа на Проспектите!
Сепак, за каква-таква држава дефинитивно е чекор напред да имаме какво-такво прво т.н. IPO.
Со лесно!

Интересни изјави

2010-09-19T23:10:00.000-07:00

"If you notice a drunkard drowning, you get your butt dirty and try to save him; there is no moral hazard there. Similarly, the reasoning went as so when JPM got involved to save Bear Sterns." Jamie Dimon CEO of JPM Chase.

"Throw some sphagetti on the wall and see what sticks". - Chinese working on clean-tech industries.

Триглав 2010

2010-08-29T12:20:00.000-07:00

Во Словенија често пати ќе слушнеш со доза на сериозност: Ако не си бил на Триглав, не си прав Словенец! Си велам, дај да ја тестираме оваа хипотеза. Дали е тоа така? По втор пат во животот, ова лето 2010-та, организиравме експедиција да го освојуваме Триглав. Борис, мојот колега од Словенија, од Крањ, се зафати да и стави ред на нашата мисија-да се стапне не врвот на симболот на Словенија-Триглав. Во прво време имавме 7 пријавени колеги, но со тек на време заради објективни причини, нашиот тим се сведе на мене, Борис и Филип. Го проверувавме времето. Борис одлучи дека не треба да се тргне во среда заради дожд, туку во четврток кога се очекува сончев ден. Најголем непријател на Триглав се "стрелитe", или громови на македонски.
Зора е, четврток 26-ти август. Борис пристигна во Сити Хотелот во центарот на Љубљана во точно 5 часот наутро. Јас неможев да заспијам во пресрет на денот-Д. Лош кревет, тесна соба, ладна клима, тешка перница, или едноставно возбуда, нервоза во очи на свесното влегување во опасност.
Зошто луѓето ги качуваат планините?
Има повеќе одговори. Затоа што планините се таму, ќе каже еден Џорџ Малори-еден од првите луѓе што покренале експедиции на Монт Еверест. Затоа што сакаме да почувстуваме постигнување на цел, да стигнеш до таму, инспирација, духовно прочистување, аспирација, адреналин, спој со природата, или да избегаш од реалноста. Јас би одговорил за да бидеме поблиску до севишниот, нешто како верувањето на Инките во Перу. Бев во Перу во април 2010, на изгубениот град Мачу Пичу-изграден на врвот на еден планински венец и се запознав со таа филозофија.
Застанавме попат, на Петрол станица за да земеме вода и сендвичи. Филип ќе каже толку многу коли на автопат не може да се видат во Македонија, илустрација на нашиот понизок стандард. Борис надополнува дека луѓето веќе ги завршуваат годишните одмори и се прибираат дома. Се напив кафе. Продолживме кон долината Врата, на излез од Јесенице преку Мојстрана. Триглавскиот национален парк се простира низ неколку долини и на самиот врв може да се пристапи од повеќе страни. Ние одиме кон северната страна која е стрмна и без изложеност на многу сончеви зраци. Размислувам и за јужната страна. Велат дека приодот од Бохињ дава најдобар поглед кон Триглавскиот масив. Од таму, всушност, и може да се забележат трите глави, а патот води кон ланец на мали езера се до планинарскиот дом Планика, под врвот. На нешто над 1000 метри се наоѓа нашата прва дестинација, планинарскиот дом-Аљaжев дом. Аљaж е основоположник на традицијата на љубов кон Горите(планини на словенски јазик). Точно пред една година, 2009 година, кога прв пат пристапував кон врвот, безуспешно за жал, одбравме да преспиеме во овој дом за свежина и да се фати денот.
Се паркиравме во 6.45 часот. Секој се припремаше со редовната процедура. Ранец наполнет со минимум облека(гаќи, пар маици, ветровка, монтка, ствари со долги ракави), вода, енергетски Изостар оброци, 2 сендвичи, наочари за сонце, влажни марамчиња, пешкир. Филип и Јас ги ставивме и толку потребните ракавици без прсти и пластичен шлем за заштита од одрони. Тргнавме преку Праг. Праг и Томиншков пат се 2 пристапи до планинарскиот дом Кредарица, последната станица пред врвот, преку северната страна. Има уште еден пат кој оди преку другиот гребен и близу до Шкрлатица-вториот највисок врв во Словенија и познат кај народот како жената на Триглав. Од друга страна, Томиншков пат е нешто поразличен и планиравме преку него да се вратиме назад до колата, следниот ден. На местото каде што се раздвојуваат двата пата, се наоѓа огромен спомен клин како симбол на овој спорт. Истотака, симпатични црвени железни патокази одбележуваат со бели букви дека се потребни 6 часа до врвот. Продолжуваме со благо качување, на бел ситен камен, непосредно до потокот со вода со прозирно небесен сјај, упатени право кон крајот на долината и директно под самиот врв. Јас не можев да ги видам трите глави од Врата и затоа често пати се запрашував од каде токму тоа име-Триглав? Далеку нагоре, како нерамнини од добро растопена висока и дебела свеќа, во каменот гледав само точка врв со масивна препрека, стрмна грбка како од камила, и самиот гребен од врвот. Се движевме во благо искачување се до крајот на долгата и тесна долина. Пред нас гордо стои масивната планина, камена, стрмна стена без многу вегетација. Рај за дивите кози, а предизвик за човекот.

Словенците ги сакаат планините. Тоа е нивниот херитиџ(богатство). Велат дека само во Словенија се така добро одбележени сите патеки, подобро од Австрија и Швајцарија. Ги бараме црвените кругови со точка во центарот-булс ај, на секои педесетина метри за да сме сигурни дека го имаме правиот пат. Црвените ознаки се со боја и нанесени на самиот камен, карпа или некогаш одрони во текот на целата дистанца. Се движиме брзо, го знаеме патот од минатата година. Го одминуваме зелениот појас трева и оскудни дрва. Стрмнината се зголемува и навлегуваме во самиот камен. На секои триесетина минути земаме одмор за голтка вода, дел од сендвич, или енергетски залак Изостар. Се бодриме. Борис е решен да не води до целта. Тој е нетипичен Словенец. Голем но не многу висок, искрен, со големо срце и љубов во него. Филип истотака верува во нашиот успех, лицето му е свежо а очите со сјај на самодоверба.
Стигнавме и до клиновите. Набргу се појави и првата спомен плоча, ин мемориам, за почината млада 19 годишна девојка пред десетици години. Даваме должен респект и се потсетуваме дека момент на непретпазливост не дели од фатална несреќа. Срцето чука побрзо, адреналин е зборот што се повторува. Воглавно на планината постојат две фатални опасности. Една е од губење концентрација додека ги искачуваш вертикалните потези од пет до дваесетина метри преку клинови и сајли, а втората е од одрони. Ние бевме со добар фокус, физички спремни, и покрај мојот страв од висина, без големи проблеми околу освојување на најстрмните делови. Борис повторуваше дека е добро што немаме премногу луѓе пред нас и затоа веројатноста од одрони беше значително намалена. Памтам минатата година, во текот на качувањето на само неколку метра од нас профуја како хаубица еден камен поттурнат од екипата триесетина минути пред нас во вијугите на планината на некои петсто метри воздушно растојание. Тоа беше сериозен потсетник дека не сме дојдени на излет.
Во цик-цак движење, низ целосно камен предел, како гасеница одиме кон највисокиот дел на овој гребен во правец кон Кредарица. Веќе сме на 1700 метри и пресретнуваме млада девојка, околу дваесет години, и постар маж. Во одпоздравувањето гледаме дека се од Хрватска. Она е прв пат на планината, додека тој потенцира дека пред многу години го поминал сето ова. Некако те храбри кога гледаш дека и овие луѓе, далеку физички понеспремни од нас, се качуваат кон истата цел. Доаѓаме до главната пречка по патот Праг. Тоа е над десет метри вертикала која треба да се искачи преку веќе забиени клинови и во одредени делови поставена метална сајла. Убаво е да се знае дека Словенечките планинарски друштва имаат поставено безбедни клинови и сајли на сите најкритични места низ текот на целиот пат до врвот. Во еден здив го поминуваме овој дел. Адреналинот е интересна работа. Во борбата сам со себе и надминување на стравот од пад, срцето интензивно забрзува, нагло ожеднуваш, а капацитетот на сите чула како да се дуплира. Тоа е природа, и оној животински инстинкт кај луѓето.
Веќе сме над 2000 метри, одминати се сите стрмини, и пред нас во далечина се исправува врвот. Бела карпа, малку снег, многу одрони, дразби, без било какво растение, го одсликуваат овој дел. Тука речиси сите прават заслужен одмор, и се пресретнавме со пар од Вроцлав, Полска, и неколку групи на млади Словенци. Изминати се активни четири саати а на половина саат е Кредарица.
Кредарица е планинарски дом на 2.500 метри надморска висина. Изграден во 19 век, а целосно обновен пред десет години со донации од сите главни Словенечло фирми. Тука има многу историја и голем дел од неа е изложена со слики и текст на секој можен ѕид и простор внатре во куќата. Планираме да закрепнеме еден саат, а потоа во еден часот попладне да го качуваме и последниот најстрмен гол дел до врвот. Две глави на Триглав се изложени како на дланка пред нас. Врвулица на планинари, понекоја чорба, многу пиво, сонце, дрвени маси поставени надвор, енергија, спокој, задоволство.
Стравот од висина е нешто со што се борам во овој момент. Секогаш кога ќе се качам на се што е над 5 кат, ми предизвикува чувство на зашеметеност во главата, грч во стомакот, омалаксаност на нозете. Како ќе успејам да го совладам овој предизвик? Потребен е еден саат да се стигне до врвот. Ги гледам групите што одат, а и оние што се враќаат. Се прашувам дали сум единствениот со ова тешко чувство. На толку народ, не е можно! Борис вели дека кога си зариен горе во каменот и не е толку страшно. Се сомневам.
Тргнавме. Одлучив да ги бројам сите чекори, но и оние со рацете, за да се придржувам на основното правило во искачувањето на стрмни карпи-во еден момент не смее повеќе од еден од четири екстремитети да биде слободен. Исто така, имав стратегија да размислувам во кратки дистанци без да ме интересира уште колку такви висини има пред нас до целта. Правев психички одмор по секоја измината кратка релација и се консултирав со Борис и Филип. Карпата ми стана како второ јас, ја чувстував во голите краеви на прстите. Во тој занес, приметив дека веќе сум на најстрмниот дел, или како што јас ја нареков-грбката на Триглав. Ако човек би погледнал кон северозапад од тој дел ќе види илјада и кусур метри чист пад. Не е за потценување. Гледам мемориална табла на погинат човек со датум 01.05.2010. Повторно страв.
Се наоѓаме на крајот од првата глава, и одиме по работ на планината. Убаво е чувството, низ хоризонтот се гледаат разни врвови од Алпите и Караванките. Сајлата е неизбежна, и дава сигурност. Се убедив сам во себе дека ако постои сигурна сајла, можам да бидам океј и на целосни вертикални качувања. Се разминуваме со многу луѓе. Млади, постари, жени, деца, странци. Во тие два и половина саати престој на последниот дел од планината пресретнавме над стотина планинари. Браво за Словенија.
Успеавме. Се искачивме на Триглав, симболот на Словенија. Во втор обид. Часот е еден и половина а ние сме на 2.864 метри. Многу сме жедни.

За чудо, гледаме млад дечко кој продава кока коли, ладни чаеви и пиво. Ги лади покриени со ќебе. Знаев дека сега ќе ја купиме најскапата кока-кола во нашиот живот, ама ќе го направиме тоа со задоволство. Цената е пет евра за лименка. Нека е. Во кусурот има педесет евро центи, со ликот на Триглав. Ќе ја зачувам таа монета како сувенир. Веднаш потоа, одиме до лимениот цилиндар, одбележје на врвот. Се сликаме со навијачки шал на Македонија. На шала, меѓу нас, почнуваме да го пееме првиот стих "Од Вардара па до Триглава". Не слушнаа двајца многу расположени Словенци. Не зезаа дека како секој добар Македонец не сме понеле ракија за да прославиме. Тие имаа вино со себе. Почнаа да пејат. Во еден момент препознавме дека ја пејат Болен ми лежи Миле Попјорданов. Неверојатно. Ја знаеа цела песна до последен збор, а пееја како професионалци. Подоцна ќе дознаеме дека се викаат Макс, фармер, и Боштјан, информатичар, над дваесет пати на врвот на Триглав, а за хоби имале квартет што изведувал хорски фолк песни. Пристигна група од дестина планинари. Веднаш се преслекоа и ставија маици со натпис-"Триглав 2010". Пристапија кон лимениот цилиндер и највозрасниот член се спреми за почеток на церемонијата на иницијација во клубот-освојувачи на Триглав. Секој што за прв пат стапнал на врвот, треба да добие три симболични камшикувања. Нормално, Филип и Јас се придруживме на групата. Воздишки, сликање, вртење на мобилен, понекој смс, восхит од погледот во далечина, вино со новите пријатели, среќа.
Симнувањето надолу во тој горен дел на планината одеше полесно. Веројатно веќе бевме изморени од стресот. Најголем проблем претставуваше разминувањето со планинарите што одеа во спротивен правец. Постојат правила на горско однесување. Тој што се симнува има предност, а редовно се поздравувавме со дан, сретно, живио, добар дан, здраво, и рокенрол.

Моќно е дружењето во вакви ситуации. Јо пјенсо позитиво порке сон виво, порке сон виво, ќе каже Џованоти. Температурата падна на десетина степени, внатре во домот се наполни со луѓе. Јадевме Крањска колбасица, чорба, купус, и кришка леб. Дојде ноќ и насекаде се пие пиво, вино, и понекој сок. Сите се со позитивна енергија. Седнавме до нашите нови пријатели, и некој брачен пар од Нирнберг. На соседната маса свиреше армонка во полка стил во еден маратонски настап од речиси два саати со кратки паузи. Во позадина на ТВ се следеше натпреварот Марибор-Палермо за пласман во натпреварот по групи на Лигата на Европа. Го пиевме новото пиво на Унион-Радлер со вкус на грејпфрут, вино, а потоа и Лашко светло. Преспавме со многу впечатоци во тесна соба со два кревети на спрат.
Симнувањето почна во петок 27-ми август во осум часот наутро со едночасовен од до Планинарскиот дом Станич. Таму доручкувавме јајца на око и чај. Одлучивме да се враќаме по потешкиот пат, Томиншков. Повторно клинови, сајли, карпа, стрес. Убави воздишки, чист воздух, и прекрасен амбиент. Ние сме таму далеку горе дел од гребенот. Овој пат е страшно тесен и со многу препреки. Времето се влоши и почна да дува. Нозете почнаа страшно да болат. Не е крајот крај додека пее оперската певица, велат американците. Ни требаше три часа да дојдеме до автомобилот, со почеток од Станичевиот дом. Стигнавме. Мисијата е извршена. Го освоивме Триглав.

Peru visit april 2010

2010-05-02T09:14:00.000-07:00

Неколку работи специфични за Перу:

- El Commercio дневен весник што го читав во Лима, Перу
- Mario Vargas Llosa - Conversacion en La Catedral - Најпознат писател од Перу со најчитаниот роман
- Cebiche
- Pisco Sour
- Chicha Morada
- Coca Tea
- One kiss for the lady on the cheek
- Claudio Pizarro
- AFP's
- Walter Bayly Llona from Banco Credito del Peru
- Larcomar
- Miraflores
- Salsa
- Ricardo Montaner
- Cusco
- Machu Picchu
- Sacred Valley
- Pachacamac
- San Martin
- Bolivar
- Alan Garcia
- Keika
- Rimac
- Nuevos Soles
- Growth of GDP
- Bembos
- Inkas
- No rain in Lima
- Security fences on houses
- Cleanliness
- Running in Lima
- San Isidro
-

Intervju na Alfa TV "Европа е во паника од нова тешка криза"

2010-02-27T00:57:00.000-08:00

Кризата во Грција предизвикува шокови на светските берзи. Во овој момент, се чека на Германија да попушти во својот став и да и даде кард-бланш помош на Грција. За возврат, истотака се очекува дека Грција ќе ги оствари своите ветувања за воведување на рестриктивни мерки во текот на месец март за намалување на проектираниот дефицит за 2010 година. Мое мислење е дека ставовите ќе се испеглаат и дека Германија ќе застане целосно позади грчкиот долг во текот на месец Март.

Pension или Passion

2009-10-05T14:17:00.000-07:00

Шведска има направено иновација во пенизкото осигурување. Се вика НДЦ - нефинансиска уплата на придонеси (non-financial ili notional Direct Contribution-NDC). Што значи тоа? Секој граѓанин на Шведска добива годишен извештај од државата, за сите свои уплати во солидарниот пензиски фонд(прв столб), од плата, за исплата на тековните пензионери. Овие уплати се бројат и се собираат на сметка, како да се вистински, на свое име. Секоја година сметката се зголемува. Во пресметката има одредени формули и правила, но идејата е дека на таа сметка всушност се следи колку секој граѓанин ќе има пензија во иднина. Затоа што шведското општество се судрува со проблемот на стареење на населението, т.е. наталитетот е мал, оваа реформа ги стимулира луѓето да се пензионираат подоцна со реални параметри. Што да се каже за држава каде што нема сиромашни луѓе? Сепак, овој систем е резулатат на стотици години раст и развој. Не доаѓа успехот преку ноќ, или пак за една деценија-две. И шведите правеле падни-стани.
Edward Palmer, меѓу другите, ни предаваше за деталите на овој систем. Дополнително, целата динамика на развојот на реформата ни ја предаваше таткото на реформата во Шведска, лидерот на либералната партија, и бивш министер, Bo Könberg. Импликациите за Македонија? Македонија треба добро да размисли дали сака приватни компании да даваат ануитети од пензиските заштеди? Дополнително, треба да се формира работна група, со претставници на сите релевантни партии, која би почнала да работи на сценарија, исплатливост, добри/лоши страни, за идна имплементација на НДЦ пензиски систем во РМ.

Нов ден во Стокхолм

2009-09-28T15:05:00.000-07:00

Интернационалниот тренинг програм започна навистина интернационално. Имаме 20 учесници од следниве земји:

- Албанија
- Хрватска
- Грузија
- Ерменија
- Киргизтан
- Еквадор
- Перу
- Уганда
- Индонезија
- Филипини
- Пакистан
- Македонија
- Шведска - организатор
- Латвија - гостин предавач

Да можеше некој да направи ваков бучкуруш од земји, немаше да можам да поверувам.
Специфичности:
- во Уганда официјален јазик е Англиски а валута е Шилинг
- со авион летање од еден крај до друг крај на Индонезија е потребно 10 саати со авион
- Индонезија има 17.500 острови и над 250 милиони луѓе (4 на свет по популација после Кина, Индија и САД)
- Шведска е прва земја во свет што официјално почнала да води записи за своите граѓани, 1686
- Уганда има 15 компании котирани на својата берза
- Еквадор ги има Галапагос Островите(родно место на Дарвиновата Теорија на еволуција) и е земја со голема биоразличност
- следи повеќе!!!!

One day in Sverige

2009-09-26T12:51:00.000-07:00

Денеска дојдов во Стокхолм. На прва топка, неколку работи за Шведска и Швеѓаните (без да ги фалиме по нивните светски брендови: Ериксон, Волво, АББА, Х&М, Икеа, Сканиа, Сааб, Абсолут Водка, САС, Астразенека, Нобелова награда, Викинзи, Златан Ибрахимовиќ, Бјорн Борг, Пипи долгачорапа Icehotel, и сл.)

- Ведри
- Смирени
- Чисти
- 86% се евангел-лутеранци протестанти
- проамерикански (конзумираат и имаат ф-инг Seven/Eleven продавници, Бен и Џерис сладолед, МкДоналдс насекаде, Тропикана Џус од Флорида, и сл.)-поврзано со егзодус на 1 милион Шведи во САД во 19век
- Не се гледа дека имаат дојденци од Африка/Азија/Индија
- ставаат столни лампи на прозорци!?
- џогираат
- децата не им плачат
- многу јадат морско
- татковци чуваат деца
- огромен супермаркет на 4-спрат од бизнис зграда
- целосно развиена инфраструктура, и недвижности
- англиски сите зборуваат, и најчесто има превод на англиски
- Стокхолм е European Green Capital for 2010 и има конференција за енергијата во 2050
- патеки и посебни семафори за велосипеди насекаде
- вода и зелени дрва
- 1842 вовеле задолжителна посета на училиште за сите
- последниве 200 години немаат војна(неутрални за 1-ва и 2-ра светска војна) и тргуваат со надворешниот свет
- по 500 евра од стан се дава за одржување на влезот/зградата!?

толку за денес. God natt!

Обраќање за бруцошите на Американ Колеџ

2009-09-24T02:12:00.000-07:00

Почитувани професори, гости,
и нови студенти,

Ми претставува особена чест и задоволство да ви се обратам како нови студенти на Универзитетот Американ Колеџ Скопје.
Јас сум претставник на Деловниот Совет на Универзитетот. Работам како генерален директор на КБ Прво пензиско Друштво - друштво кое управува со парите на идните пензионери во Македонија. На некој начин, јас го отсликувам Вашиот иден работодавач, човек кој ќе ви ја понуди вашата прва работа.
Вам ви претстои најубавиот дел од вашиот живот. Младоста си носи своја специфичност и возбудливост. Светот е пред Вас. Живејте го со полн здив-полни плуќа!
Но, сепак, тие моменти на романтизам, идеализам, и непокорност, несмеат да ви ја замаглат целта. Што е целта?
Целта, според мене, е да можеш да создаваш во областа што навистина ти лежи, да правиш додадена вредност. Ако би го искористил речникот на Ворен Бафет, најпознатиот инвеститор на светот, кој вели: ЈАС СУМ СРЕЌЕН ЧОВЕК ЗАТОАШТО СЕКОЕ УТРО - ПОТСКОКНУВАМ КОГА ОДАМ НА РАБОТА!
Зарем тоа не е убава цел?
За жал, таа цел за многумина од нашите сограѓани - не е реалност! Не дозволувајте истото да ви се случи и на вас. Убавината, е во тоа што секој индивидуално си ја крои судбината,целта-да го најдеме она што уживаме да го работиме.
Денеска живееме во глобален свет. Македонија е дел од тој свет. Некои наши тукашни сограѓани работат за фирми од Холивуд, други добиваат нарачки од Шведска, а трети испорачуваат стоки или услуги на Германија, Јапонија, Австралија. Не заборавајте дека во Кина секоја година има 7 милиони нови дипломирани студенти кои истрчуваат на полето за натпревар, на Гоцевото рамноправно поле за натпревар! Каде се студентите од другите замји?! Како ти, како ти, ќе направиш разлика, ќе се издвоиш, ќе бидеш подобар или подобра, во таква консталација?
За крај, од искуство, би издвоил 3 нешта како совет, или тајни ако сакате.
- Секогаш давајте повеќе отколку што се очекува од вас. Underpromise and overdeliver!
- Волунтирајте и добијте што е можно повеќе искуства! За илустрација, денеска, во Македонија преку една глобална невладина организација доаѓаат волунтери од Америка/Британија/Канада да земат учество во активно градење на куќи за семејства со потреба во ВЕЛЕС(ХАБИТАТ ФОР ХЈУМАНИТИ).
Зошто? Утре да добијат подобро работно место, меѓудругото. Јас волунтирав во неколку фирми додека студирав. Тоа искуство, не некој начин, ме издвои од другите, ми помогна да видам што ме интересира, што сакам и дојдов до тука!
Практичната работа е најголемата некажана тајна на вашиот студенски живот. Немојте да ја прокоцкате таа шанса.
- Крајно, би ви препорачал да ги гледате работите позитивно. Чашата е секогаш полуполна наместо полупразна.
Верувајте во вашиот инстинкт, паѓањето е дел од растот, и бидете свои без предрасуди или оптоварувања.
Со среќа и благодарам!

Водечки индикатор дека кризата одминува

2009-09-14T03:47:00.000-07:00

Денеска во Дневник се појави статија под име: "Пак се крадат капаците од шахтите". Овој наслов е индикатор дека цените на старо железо повторно се качуваат како во 2007 и 2008 година кога имавме рекорден број на украдени капаци на шахти. Но Македонија, тогаш, не беше единствена во светот, туку една од многуте земји каде што се случуваше ваква бизарна кражба.
Трговскиот дефицит на Македонија е директно врзан со цените на металите на светските берзи. Што повеќе расте цената на челикот, железото, никелот, силициумот, и сл., толку подобро ќе се живее во нашата Република!

18 години независност

2009-09-09T23:43:00.001-07:00

На 8-ми септември 1991 година, Македонија се избори за сопствена независна држава. На 8-ми септември 2009 година, Македонија слави полнолетност. Честито! Економијата, во контраст, не е независна ниту полнолетна. Гордиевиот јазол - нулта раст, висока невработеност, трговски дефицит, е цврсто затегнат. Во 2009 година, стануваме сведоци, на уште една негативна година за растот на БДП, по 2001, и 1995 година. БДП е срцето на нашето битие. Како до континуиран раст од над 5% во период од 10 години? Како Кина има просечен раст од над 9% во период од почеток на реформата на Ден Ксиаопинг од 1979 година, 30 години, до денеска? Каде се нашите 10 волшебни години? Сонувам за 10 години на пораст на БДП со средна вредност од 6%. Како тоа изгледа? Сакам да ги видам фаците на граѓаните во такви услови, по десет години. Мора да е добро чувството. Груевски со неговата политика од 2006 година до денеска ги стави сите пари на една карта: странски директни инвестиции. СДИ како компонента од БДП го неутрализира негативниот допринос на трговскиот дефицит. Со други зборови, во услови на добри странски инвестиции, добри приливи од дознаки од гастербајтери, Македонската економија има значителна шанса да дојде до континуиран раст на БДП од над 6% на годишно ниво. Преродба во 100 чекори.
Бројките не покажуваат преродба.
Во првите 7 месеци од 2009 година имаме стоковна размена изразена во:
увоз 7мес. 2009...........2,77 милијарди УСД
увоз 7мес. 2008...........4,24 милијарди УСД
увоз 7мес. 2007...........2,68 милијарди УСД

извоз 7мес. 2009...........1,45 милијарди УСД
извоз 7мес. 2008...........2,51 милијарди УСД
извоз 7мес. 2007...........1,87 милијарди УСД

Во 2009-та сведени сме на бројки од 2006 година. Економскиот бум од втората половина од 2006, 2007 и првата половина на 2008 година, го понесе Груевски на крилјата на ангелите. Имавме енормни покачувања на бројот на трансакции, експоненцијален раст на ДДВ како најголема ставка од даноците, прилив и на странски портфолио инвестиции. Уфф, каков добар старт. Хусеин Болт да ни подзавиди. Ѕвездите се поклопија. Но, светската криза од втората половина на 2008 година, со 2009, не спушти во бездната на пеколот. Како дошло, така ошло. Во 2009 година имаме каматни стапки од над 10%, администрација од 150.000 луѓе, и целосно истиснување на приватниот сектор за сметка на државниот. Дајте ми го тој маж кој успеал да направи добра Бизнис клима од држава која што има најголем број на бирократи по единица вработени! Дали во Македонија постои равноправно поле за натпревар помеѓу фирмите? Не.

Зависиме од цената на челикот и никелот!? Цената на никелот достигнува 10.000 долари по тежина во мај 2006 година. Таа оди и над 20.000 долари во првата половина на 2007 година. Од јули 2008 па наваму е под 10.000, и на моменти околу 5.000 УСД. Е, еве ги бројките за извоз на фероникел од МК за:

извоз 2007 фероникел.............529 милиони УСД или 16% од вкупен извоз
извоз 2008 фероникел.............311 милиони УСД или 8% од вкупен извоз
извоз 2009 фероникел(проекција)..190 милиони УСД

Речиси 50% од извозот ни зависи од цените на железо, никел, и сл.

Имаме субвенции во земјоделието. Да ги видиме нивните ефекти:

извоз 7мес. 2009 храна...........152 милиони УСД
извоз 7мес. 2008 храна...........174 милиони УСД
извоз 7мес. 2007 храна...........127 милиони УСД

увоз 7мес. 2009 храна...........308 милиони УСД
увоз 7мес. 2008 храна...........364 милиони УСД
увоз 7мес. 2007 храна...........269 милиони УСД

Тренд на намалување на увозот а зголемување на извозот на храна, нема.

до скоро.

Брод без кормилар

2009-06-20T02:45:00.000-07:00

Давид Кацуџин Чао е бизнис човек кој потекнува од мајка Јапанка и татко Кинез. ВолСтрит Журнал во една статија објаснува дека овој извонредно успешен бизнис човек за да ги оствари зацртаните бизнис цели дури и не си одел дома, работел во пиџами во канцеларија, секоја вечер. Тој е одговорен зошто познатата Аппле Компјутери на агресивен начин во 80-те години ја зголемила продажбата од 80 милиони на 1 милијарда долари во Јапонија. Не само тоа, поважно, Давид Чао е олицетворение на денешната динамична глобална утакмица, каде што секој може да го надигра секого, без разлика на препреките со кои се судрува како дел на оспорувана етничка група. Тој како етнички Кинез во Јапонија и аутсајдер образложува дека само мантрата на сопставениот татко го направила она што е, екстремно успешен бизнисмен: “Како дел од малцинство, ти мораш да работиш 3 пати повеќе и понапорно од било кој друг!” Во Македонија, ние не можеме да излеземе од спрегата на нашата маленкост и да размислуваме на сличен начин. Тоа е резултат на искрената недоверба во нас самите. Нашите државници никогаш не ни инјектираа ваква фундаментална вредност како што врежал татко му на Чао. За илустрација, во нашата историја на економски план, македонската држава и граѓаните, не сме виделе јасна и гласна базична платформа за раст и развој која доследно ќе се дефинира и потоа спроведе од почеток до крај со многу напорна работа и откажувања. Затоа, наместо почитувањето на основната “Божја заповест” – пазарната и слободна економија како крајна дестинација, дебатата за економските политики што треба да не донесат до подобро утре цело време се губи во волунтаризмот на приликите од денес за денес.
Конкретно, велиме дека едни од клучевите за излез од кризата се дерегулацијата на пазарот во сите стопански гранки и намалувањето на вработеноста, а од друга страна работиме спротивно на тој план. Од таа перспектива може да се проследи најновата странска инвестиција во Македонија, купувањето на ЕСМ Дистрибуција од австриската компанија ЕВН. Нема простор за радост. Иако некој ќе каже дека придобивките на новата приватизација на дел од ЕСМ се многу големи бидејќи ќе дојдат нови идни странски инвестиции и нови јаки банки од типот на Рајфајзен, како и сигурност кај новите идни странци, сепак, во однос на приватизацијата на ЕСМ мора да ни се јасни два видни и суштински проблеми. Монополската позиција на новата компанија и очекуваното намалување на бројот на вработени на истата се косат со основните постулати од кои треба да работи секој економски кормилар на Македонија. Суштински е да се сфати дека во Македонија треба да создаваме услови за воведување на конкуренција и нови вработувања. И за дефинирање и поставување на таква економија потребно е многу напорна работа. Оваа трансакција не ги негува овие принципи. Главниот “про” аргумент во дебатата за приватизација на ЕСМ беше дека државата е лош стопанственик и затоа треба тие државни ресурси да прејдат во приватни раце. Ако е така, молам на Бога уште утре да изгрее сонце и по секоја цена следните волунтаристички приватизации да бидат Македонски Пошти, Јавното претпријатие Аеродромски услуги, Клинички центар како и преостанатиот дел од ЕСМ. Но, дали можеме нешто да научиме од процесот? Историски гледано ќе беше супер ако вакви приватизации преку тендер се правеа и во стопанските гранки каде што нема монопол. Денеска сите ќе бевме со подобар “моџо”. Сепак, иднината доаѓа и затоа одговорноста е на сите нас да бараме визија и почитување на основните вредности и правила за игра. Мораме да бараме одговорност за постапките што некој ги превзема во наше име. Денеска, факт е дека во Македонија во 2005 година имаше прилив на странски директни инвестиции во износ не поголем од 100 милиони долари. Истотака, факт е дека во Македонија немаме и нема најава на нови странски инвестиции кои ќе работат на намалување на дуото: трговски дефицит и невработеноста. Нашиот трговски дефицит во 2006 несвесно системски го решаваме со праќање на илјадници наши луѓе од Тетово и Куманово, гастабајтери, во Ирак и Авганистан. Одговорот треба да се бара во недоволната темелност и непостоењето на издржана фундаментална економска политика. Само човек кој што не знае што сака, кој што не знае кај е и што е, ниту пак знае како функционира системот на плима и осека, може секојдневно да бара заштита во компасот наречен “меѓународната заедница”. Не и треба добар кормилар на земја која што нема море! Смешен е фактот дека една од клучните работи што ние како држава сме ги научиле од ММФ е всушност методологијата како да раководиме со сопствените финансии. Еврообврзниците всушност денеска и заштедуват на Македонија десетици милиони евра во помали камати, но кој ќе одговара пред народот што 16 години на никого не му текна за таа едноставна трансакција и не оштети сите нас за исто толку пари, секој година? Крајно, треба да бараме длабоки познавања на материјата и да ни биде јасно дека сите народи во наша позиција работат дупло повеќе од нас. Неверојатно, во изминатиот период од дузина години само ВМРО – Народна партија издвои доволно средства да го испрати својот сопартиец Ден Дончев на постдипломски студии на еден елитен универзитетот во светот – Харвард. Колку ли ќе ни беше добар животот ако Бранко, Љубчо, Али и Арбен, сите заедно, инвестираа 2 години од својот живот и беа во Бостон, Оксбриџ или на École Nationale d’Administration, истотака.

Презумпција на вина

2009-06-20T02:44:00.000-07:00

Денеска, Македонија има вжештена потреба од создавање на критична маса на компании, успешни приказни што креираат додадена вредност, кои се наптреваруваат на глобалниот пазар, експанзираат и прават профит. Тоа е факт. Реално пак, во Македонија за таква работа сеуште не е создаден фундаментот, почвата за култивирање на успешни бизнис приказни, изразен преку постоењето на примери од праксата, но и преку постоењето на трајни општо-прифатени вредности или предусловни премиси. Така, денеска во Македонија во бизнисот го немаме Тоше Проески, Симон Трпчевски, Пред дождот или Горан Стефановски. Ние не знаме да препознаеме како изгледа една близу перфектна бизнис скулптура или компанија, како што знаеме да видиме трајна вредност во споменикот на Томе Серафимовски. Ниту работиме на креирањето на дефиницијата за основните вредности, принципи, начела, преку кои сепак ќе можеме да кажеме добар збор за убава креација. Од тука, суштински, ние не се движиме кон Брисел на најдобриот автопат. За илустрација, Џек Велч, еден од најуспешните менаџери во историјата на корпоративна Америка, во интервју за ВолСтрит Журнал во месец февруари на прашањето “Дали се смета за богат човек?”, одговара дека да, тој е богат човек, но до одредена нормална граница. Сепак, тој вели, во неговата кариера речиси цел работен век творел во Џенерал Електрик, една од најпрофитабилните во светот, и со тоа ја имал целата заштита и сигурност од таа компанија. Затоа, заради тој релативно мал превземен ризик од негова страна и комфортот на столицата на која седел, тој смета дека надоместот што го добил од компанијата е сосема доволен. Потенцира, понатаму, дека никогаш не би сакал да се спореди со оние супербогати бизнис луѓе, на пример Мајкл Дел или Бил Гејтс, кои за разлика од него биле претприемачи, имале оригинални идеи, превземале огромни ризици, го ставале имотот под хипотека и во одредени случаи внеле несигурност кај својата најблиска фамилија. Од оваа изјава, всушност, може да се изолира основното правило-трајна вредност, на секоја пазарна економија: очекуваното ниво на заработка е правопропорционално со нивото на превземен ризик. Со други зборови, ако превземеш поголем ризик, основаш фирма, имаш идеја, гледаш пазарна можност, вложуваш капитал, вработуваш луѓе, и работиш деноноќно, треба да очекуваш дека тоа ќе се исплати и во случај ако навистина е успешно- да заработиш. По таа здрава логика, во Македонија најбогатите луѓе треба да се луѓето кои почнале нови бизниси со оригинални идеи, и кои изминатите 15 години успешно ги спровеле тие идеи на пазарот преку градење на сериозни компании. Таа претпоставка, сама по себе, мора да функционира во стварност бидејќи е основната премиса за едно здраво општество. Зошто? Ќе биде создаден ефектот на мултипликатор. Преку успешни примери младите генерации ќе гледаат ќар во почнувањето на нови иновативни бизниси, вработување на луѓе и сл. За несреќа, на теренот тоа не е така. Не само што динамичните бизнис луѓе-претприемачи во Македонија не се во позиција да бидат финансиски успешни туку тие луѓе се на маргините на општествениот живот. Парадоксот е уште поголем во тоа што успехот на збир на такви претприемачи на ниво на држава е единствениот одговор за како до зголемен стандард на живеење и евентуално носење на земјата во ЕУ во поблиска иднина. Од друга страна, потајно низ ткивото на општеството се провлекува славата на безличниот и неупотреблив лик на најуспешните транзициски играчи, денешните богати луѓе. Нивната приказна за успех засекогаш ќе остане табу, а во истовреме медиумите, а со тоа и сите ние, си го губат драгоценото време за да ја докажеме вистината. Како резултат, позитивното ткиво се расипува. Луѓето многу лесно ја дисквалификуваат искрената работа на секој претприемач. Се заборава дека тој слој на луѓе најчесто е со голем товар, има хипотека на целиот имот над глава, треба да обезбеди работа, да исплати плата секој први и да платат даноци од кои што живеат сите останати. Претприемачите се маргиналци бутнати во глувечка дупка. Немаат никаков глас, ниту пак се гледаат како решение. Законите не ги штитат, а елитите, администрацијата и народот, вооошто, ги гледаат како неопходно зло. За претприемачите во Македонија владее основната презумпција на вина, наместо невиност. Ги викаме газди наместо сопственици, во лош контекст. Денеска, такви луѓе не се идолите на нашите деца затоа што системот на вредности во македонската економија нив ги гледа како неуспешна приказна. Крајно, време е да ја смениме матрицата на размислување. Време е секој бизнис во Македонија да стане појдовна основа за размислување кога се кројат политики. Да не мотивира идејата како на нив да им се помогне да работат успешно. Администрацијата, службите, инспекциите и на крај вработените, мораат да разберат дека бизнисот мора да се движи непречено и ефикасно за да створиме пресврт. Мораме да се вратиме на спроведување на основните начела на пазарна економија и демократија.

Голема идеја

2009-06-20T02:43:00.002-07:00

Дали всушност сите ние живееме во едно бесконечно реално Труманово шоу? Дали илузијата на Трумановото Шоу, филмот на холивудската продукција од 1998 година со глумецот Џим Кери, е секаде околу нас? Човек ќе се запраша дали ние сме манипулирани од големиот Продуцент и затоа не можеме да се отргнеме од вака поставената идилична стварност? Животот станува сатира во која се губи вистинското или големата идеја за сметка на одот во празно и залудно потрошеното време. На сличен начин, може да се наслика целиот систем на активности поврзани со економијата на Република Македонија во изминатите години. На кратко, недостасува Големата идеја преточена во низа од смели акции која ќе го разбие имагинарниот, вчерашен, свет и ќе не задвижи кон брз развој. За илустрација, во Америка секоја смена на власт носи спроведување на нови-Големи идеи. Во поново време се познати големите реформи направени од Регановата администрација во осумдесетите години, а продолжени од сегашната, и од Бил Клинтон со почеток во 1993 година. Њут Гингрич, докажан републиканец и можен кандидат за претседателските избори во 2008, во интервју за Волстрит Џурнал од минатиот викенд, а поврзано со политиките што неговата партија треба да ги изнесе пред народот во следниот изборен циклус, ќе каже: “Ни треба уште еден циклус на инзвонредни достигнувања. Тоа значи дека ние треба да искочиме со големи идеи кои ќе ги кажеме на јасен начин, и во истовреме ќе треба да се припремиме да одиме низ земјата, да ги убедиме луѓето, и да ја добиме дебатата за истите." Во случајот на Роналд Реган и Џорџ Буш помладиот јасно и гласно се практикува политиката на “supply-side economics”. Тоа е теорија која се залага за големо намалување на даноците по сите основи за да се стимулира економијата, која пак ќе врати со, пред се, поголема активност и развој, а на тој начин и со поголем износ на пари во државната каса отколку оној што би се собрал ако стапките на даноци останеле повисоки. Од друга страна, Бил Клинтон, во својата автобиографија, конкретно ја критикува таквата политика и ја анализира неговата голема идеја за раст и развој. Откако ги добива изборите, тој во период од неколку недели ги собира своите главни советници и заедно ја поставуваат економската политика со микс на мерки: големо намалување на буџетскиот дефицит преку заштеди во трошењето на државните инситуции и зголемени даноци со цел да се оствари економски раст преку намалени каматни стапки; и, фискално трошење на државни пари како еднократен стимул на економскиот циклус. Меѓудругото, Клинтон во 1993 година на почетокот на својот мандат конкретно дава предлози за следниве работи поврзани со економијата: давање на даночен кредит на малите бизниси за секоја нивна нова инвестиција за креирање на повеќе работни места, градење нови патишта и мостови во вредност од неколку десетици милјарди долари за инстант инфлукс на свежи пари во економијата, кратење на државната администрација за 100.000 луѓе, помали административни трошоци за 9 милјарди долари, зголемено оданочување на најбогатите за 3%, зголемување на данокот за енергенси, елиминирање на субвенцијата на нерезидентни сметки кои ги одлеваат домашните профити во надворешни земји, итн. Конкретно, со ваков начин на спроведување на јасни и смели економски политики САД умеат да го дуплираат својот стандард секои 25 години. За да не застанеме на ова, во нашиот регион истотака почна да се применува сличниот начин на размислување. Конкретно, во Србија на 8 февруари Министерот за Финансии, Млаџан Џинкиќ, објави дека во 2006 година Владата сака да реализира пакет од 68 закони поврзани со растеретување на економијата за поголема конкурентност, намален трговски дефицит, зголемување на вработеноста и економскиот раст. За таа цел на пример, тој најави дека во Србија ќе се намалат придонесите и даноците за плати од 73 проценти во однос на нето платата на ниво од 60 проценти и за секој вработен под 30 години возраст ќе има ослободување од плаќање на придонеси од 3 години. Во истовреме, Српската економија добива еден куп на добри оцени од страна на ММФ и Светска Банка. Кај нас, пак, работите се вртат во место. Минатата недела, Премиерот им одржа лекција на големите моќници од Стопанската Комора за основите на капитализмот со изјавата: “Треба да се промени свеста на стопанствениците и на граѓаните и тие да сфатат дека мора да се потпрат на своите сили, а не постојано да очекуваат помош од државата”. Алелуја. Политичарите конечно сфатија дека моќта е во претприемачите! Ама, на теренот, сепак, работите стојат поинаку и сеуште бирократите ги малтретираат малите и средните бизниси. Затоа, време е сите политички опции во Македонија во предвечерјето на парламентарните избори да ги соберат искуствата од минатите 60 години и да предложат пакет на Големи идеи за поставување на економски систем во Македонија кој ќе му овозможи на приватниот бизнис да се множи и да биде конкурентен со компаниите од регионот и светот. Во истовреме, државната администрација да стане инвестиција а не трошок за бизнисот.

Беовулф, исечи ја главата на Змејот!

2009-06-20T02:43:00.001-07:00

Беовулф, најстарото дело во литературата на Англиски јазик, ја обработува епската приказна за херои и монструми или доброто и злото. Беовулф е легендарниот херој кој ја спасува неговата земја од теророт на Змејот. Ако Змејот го дефинираме како лонецот во кој сите ние се вариме како жаби и не чека неочекувана смрт, на сличен начин со епско сценарио може да ги решиме Македонцките работи. Во малку поголем скок на дејствија, во Давос на Светскиот Економски Форум на панелот наменет за ЕУ, Хавиер Сола-и-Мартин, Шпанец и професор по економија на Универзитетот Колумбија во Њу Јорк и на Помпеу Фабра Универзитетот во Шпанија, полемизира: “Јас предавам економија на два универзитети, па така, секогаш ги прашувам моите студенти што сакаат да прават кога ќе дипломираат. Во Њу Јорк сите ми одговараат дека сакаат да станат претприемачи и да почнат сопствен бизнис. Во Барселона, пак, 50 проценти сакаат да работат за државата, а 50 во банка.” Во Македонија е слична структурата, но истото прашање претпоставувам дека лесно ќе го добие државата во однос на банките, и тоа за голема разлика. Сега, одговорот не треба да го бараме во зошто е тоа така или зошто 100-те најдобри дипломци сакаат да се бутнат во администрацијата наместо да почнуваат нови бизниси, туку, да се фокусираме како да ја решиме таа голема препрека за прогрес на нашиот квалитет на живот? Мојот одговор, да го врзам кругот, е дека државата е проблемот и затоа треба да и ја отсечеме главата. Имено, во Македонија во изминатиот период од повеќе од 15 години се изнаслушавме митови дека работите само што не се помрднале од место, но се работи на капацитетот на администрацијата. Паметам еден колуарски разговор во бизнис круговите кога одредени странски инвеститори биле на состанок кај Премиерот Костов на разговор за конкретна инвестиција, а приказната вели дека тој лежерно ги советувал дека Македонија е хаотична и дека, на пример, тој е обиколен со медиокритети и затоа на некој начин дигнал раце од справување со тековните обврски поврзани со привлекување на СДИ. Јас верувам дека тоа е, била, и ќе биде вистината, и затоа треба да се соочиме со истата. Во Македонија сите ние сме влезени во еден маѓепсан круг на летаргичност, безизлезност, мала инфлација ама фиксни 10.000 ден. плати, намален наталитет, медиокритетство, љубомора, ‘schadenfreude’. Во тој круг никој не е оди во затвор, ‘рамковно’ ни се пљачкаат пензиите од Пошта, кучињата ги слетуваат авионите, а здравството е синоним за депонија. Како натаму? Всушност нашиот Беовулф се самите луѓе кои се повеќе и повеќе и вртат грб на државата. Но, тоа не е во негативен контекст. Напротив, луѓето си ја превземаат судбината во свои раце. Во умот се брише проклетството на социјализмот изразено преку моќта на државата да ги реши сите проблеми, а се појавува идејата за моќ на индивидуалецот да се справува со истите. Овој процес е највидлив во бизнис заедницата. Така, бизнисите се повеќе размислуваат за продуктивност, квалитет, ефикасност, иновација, конкурентност, инвестиции, соработка и развој. Конечно, откако бизнисите на своја кожа осетија дека државата нема капацитет да ги одговори ‘големали-те’ прашања, почнуваат да размислуваат како вистински капиталисти. Се групираат, се бориме, се љутат, даваме конкретни идеи, се советуваат, слушаме, учат и се надоградуваме. Изумираат шлепер-бизнисите од минатото кои зависат од монополи, тендери и партиски клучеви. ‘Laissez faire’ е ‘Alive and Kicking’! Тоа е збор што значи ‘остави, да направиме’ и со текот на времето всушност стана синоним со слободна пазарна економија, секаде во светот. Всушност, тоа е филозофија на размислување која бара од државата да си ја врши функцијата на воспоставување на ред, поредок и почитување на правата на сопственост, и толку. Но, со чесни исклучоци, таа доктрина не одобрува било какво мешање на било какви чиновници со нивните медиокритетни, а грандиозни, идеи за развој на Македонија. Всушност, истата е одговорот и носи кон логичен заклучок дека Државата е лош стопанственик и ја спречува слободата на индивидуалецот. Идеално, треба да се отпушти 50% од луѓето во државниот апарат, да се приватизираат што е можно повеќе нејзини сервиси и да се децентрализираме до максимум. Моќта да ја предадеме на локалните волунтери, како во Јума Аризона-град во кој сум живеел, со функција: Градоначалник. Не сакам да бидам наивен, во Македонија нема критична маса за таква доктрина. Но, можеме да направиме еден квантум чекор напред со креативни решенија. На пример, во регионот е во тек интензивна трка помеѓу компаниите и земјите, едни со други, во однос на квалитет, стандарди и зголемен извоз. Се спроведуваат ИСО стандарди, ХАССП, 20 Клуча, 6 Сигма, ТКЈУМ, ЦРМ, Алатки за продуктивност и сл.. Наместо вообичаената пракса каде што власта ги субвенционира некои од овие иницијативи, предлагам бизнисите да си изберат иницијатива, а државниот апарат да распредели барем 50% од својот кадровски капацитет на позиции-“Менаџери на процесот” во илјадници фирми во Македонија. Ако во Македонија има 40.000 фирми, ајде на сите од нив да им поставиме, доброволно, државен службеник кој ќе зема плата на основа на тоа дали тие спроведуваат реформи. Така, сите тие службеници ќе се најдат во огин, ќе имаат лесно мерлива цел, ќе го докажат својот капацитет, ќе бидат од корист за сите, ќе имаат работа, а сите ќе видиме инстантен ќар. Крајно, ако ја решиме економијата се друго ќе си дојде во ред.

Преку СЕФТА, Македонско економско чудо!

2009-06-20T02:41:00.001-07:00

Несомнено, денешниот просечен граѓанин на Република Македонија со ном-де-гер Миле, на прашањето “Како ви оди?” со голема доза на цинизам ќе одговори дека спасот е во зачувување на струјата и преплатување на тутунот. Тој спој на неопределен и апстинентен гласач, или над 30% од гласачкото тело во земјата според последните истражувања, дефинитивно не гледа светлина на крајот од тунелот изразена преку адекватен одговор за прашањето на невработеноста и сиромаштијата. Уште попоразително е чувството дека движечката сила на економијата во добро и во лошо, бизнис сопствениците и претприемачите, исто така стануваат подложни на слична сива перспектива. Да напоменам дека 2005 година беше исклучителна тешка за водење на бизнис во Македонија. Нашата економија создава мал износ во профити, а со тоа и многу малку реална супстанца за раст и развој. Излезот, природно, треба да продолжиме да го бараме од надвор-ЕУ и СДИ. Затоа, ако Премиерката на Германија Меркел во својот говор на отварањето на Светскиот Економски Форум во Давос како платформа за излез на Германската економија од кризата го спомнува делото на Лудвиг Ерхард, основоположникот на ‘Вирсшафтс вундер’ или германското економското чудо од минатиот век, Македонија треба да го промовира делото на Оли Рен, основоположникот на СЕФТА. Во тој контекст, ако можеме да ги ставиме на вага сите досегашни конкретни иницијативи на ЕУ во однос на подобрувањето на условите за работа во нашата економија, предлогот на Европската комисија за воспоставувањето на СЕФТА, дефинитивно е масивен и заслужува подршка од бизнис заедницата во Македонија.
За што се работи? Познато е дека рак раната на нашата економија е неконкурентноста и недоволната иновативност на постоечкото стопанство преточена во конкретни мерливи резултати за голем тррговски дефицит, мал раст на БДП и голема стапка на невработеност. Таа сериозна малигност може да се отстрани само со превземање на ризични мерки од типот на болни реформи во јавниот и приватниот сектор, носење на директни странски инвестиции, стимулирање на активноста на извозниот сектор. За решавање на тие препреки на Македонија, повеќе од било која друга економија на Балканот, и треба поттик од надвор. Со СЕФТА го добиваме. СЕФТА е базирана на успехот на ЕУ, европската ЦЕФТА помеѓу земјите од Централна и Источна Европа веќе членки на Унијата како и на НАФТА во Северна Америка. Идејата е да се формира нова регионална трговска зона помеѓу земјите на Западен Балкан со која ќе се зголеми бизнисот помеѓу нив, а со тоа и растот на нашите економии. Во рамки на таа трговска зона ќе делува и позитивниот поттик на ЕУ со доделување на статус на т.н. дијагонална кумулација на потеклото на стоките, со што Македонија ќе може да увезува репроматеријали од голем број на држави а воедно да ги има бенефициите на производство на производи за привилегиран извоз во ЕУ. Оваа мерка особено е важна за текстилот како една од водечките извозни гранки во Македонија.
Но, не треба да ги заборавиме и факторите за привлекување на странски инвестиции. СЕФТА ќе и помогне на Македонија токму во насоката на намалување на ризиците при калкулацијата за превземањето на конкретните потези за инвестиција на посакуваните глобални играчи. За илустрација, странскиот инвеститор, според истражувањата на МИГА-Агенцијата при Светска Банка за промоција на СДИ, во топ 5 фактори кои влијаат врз носењето на одлука за инвестиција ги вбројува големината на пазарот, политичката стабилност, корупцијата, леснотијата на водење на бизнис и квалитетната работна рака. Ако ја имаме СЕФТА, со претпоставка дека ќе ги искористиме нашите пет минути за средување на сопствениот двор, сите важни фактори врз основа на кои се носи бизнис одлука за инвестиција на одредена локација ќе ја катапултираат Македонија на врвот на земјите во регионот во однос на атрактивност за странски инвестиции. Сите овие фактори денеска во Македонија го колебаат еден Џонсон Контрол да го превземе ризикот за инвестиција кај нас. Од друга страна, со СЕФТА ќе го добиеме тој краен момент, “точка на пресврт” според авторот Малком Гледвел, на прелевање на чашата во наша корист.
И многу повеќе. Факт е дека регионот на Централна и Источна Европа е на насловните страници на светските бизнис магазини во однос на атрактивност за правење на бизнис. Поточно, на второ место на планетата после Југоисточна Азија. За наша среќа, тоа е регион во чија мапа се наоѓа Македонија(види насловна на БизнисВик од 12 декември 2005). Така, регионот дефинитивно ќе привлече одредена сума на инвестиции во следните години, а дали Македонија ќе си ја искористи шансата, останува на нас. Затоа, без калкулации, и партиски пресметувања, ние мораме да изградиме национална платформа за спроведување на СЕФТА базирана на консензус и да го искористиме колебањето на останатите земји во регионот за да станеме лидер на процесите на интегрирање. Македонија може и треба да биде Естонија на Балканот. Помалку фокус на тутунот, повеќе кон извоз на паметни производи!

Tekstot e objaven vo Kapital na 6/2/2006

Соседите и ние

2009-06-20T02:37:00.000-07:00

Изминатата недела во медиумите во Грција беше пренесена веста дека досега се инвестирани над 800 милиони УСД во широк опсег на проекти од планот на Владата на Грција за развој на Балканот. Оригинално, тој план беше проектиран за инвестиции од околку 550 милиони УСД, а поставен во рамки на иницијативата на самитот во Солун во 2003 година, кога Грција претседаваше со ЕУ, за економска реконструкција на најнеразвиените земји на Балканот. Денеска, во однос на Бугарија, која ги искористила сите средства, Македонија доби само 16,5 % од предвидените нешто над 70 милиони долари во инвестиции и грантови, пред се, во инфраструктурата, според соопштението објавено во Атинскиот весник Експрес пренесено од МИА. Грчкиот план за економска реконструкција на Балканот е дел од нивната проактивна стратегија од крајот на деведесетите години да бидат највлијателни во регионот во однос на релацијата на Европската Унија со земјите на Балканот а поврзана со економијата, капиталните инвестиции и инфраструктура. Реално, овој резултат е очекуван ако се земе во прилог турбуленцијата на односите помеѓу Македонија и Грција во изминатиот период од неколку години. Сепак, не треба да се заборави дека Грција имаше голем оброк на својата чинија со Олимпијадата, односите со Турција, Кипар, САД и сл. Од друга страна, компаниите од Грција се еден од најголемите бизнис инвеститори во Македонија од 1997 година до денеска. Поточно, ако се стави на страна инвестицијата на Матав во Македонски Телекомуникации од 2000 година, Грција е на прво место по број како и по големина на странски директни инвестиции и реинвестиции. За илустрација, приватниот сектор во Грција има вкупно пласмани од над 6 милијарди долари во пазарите на Балканскиот регион во периодот од 1992 до денеска.

СДИ ПРИЛИВИ ПО ЗЕМЈА ВО МИЛИОНИ УСД
2000 2001 2002 2003 2004
Централна Европа 19,289 16,548 21,994 10,142 16,348
Балкан 3,617 4,461 4,215 8,531 10,160
Албанија 143 207 135 178 341
БиХ 146 119 268 382 650
Бугарија 1,002 813 905 2,097 1,803
Хрватска 1,089 1,559 1,124 1,998 1,076
Македонија 175 442 78 95 150
Романија 1,037 1,157 1,144 2,239 5,100
Србија и Црна Гора 25 165 562 1,542 1,040
Балтикот 1,179 1,120 1,600 1,370 2,358
Сите земји во транзиција 29,513 29,373 36,786 35,879 51,619
Централна Европа во вкупниот удел (%) 65.4 56.3 59.8 28.3 31.6
Балканот во вкупниот удел (%) 12.3 15.2 11.5 23.8 19.7
Извори: ЕИУ(Економист Интелиџенс Јунит), УНКТАД и ЕБОР.

Избор на репрезентативни Грчки директни инвестиции во Македонија од 1997 до денес
Име на компанијата Инвестиција во постоечка компанија или од нула(гринфилд) Големина на иницијална инвестиција во милиони УСД Година
Хеленик Ботлинг Компани/Балкан Бру/ХСБЦ Пивара Скопје 34.0 1997
Балкцем(Титан и Холдербанк) Усје Цементарница 30.0 1997
Веропулос Гринфилд >2.0* 1997
НБГ-Национална Банка на Грција Стопанска Банка 46.4 1998
Хеленик Петролеум ОКТА 32.0 1998
Михалидес СА Струмица Табак 0.6 1998
ФХЛ Кириакидис Мермерен Комбинат Прилеп 9.6 1999
Алфа Банка Кредитна Банка >10.0* 2000
Елбиско Жито Лукс 14.0 2001
Германос Гринфилд >2.0* 2002
ОТЕ/КОСМОТЕ Гринфилд >30.0* 2002/2003
Тојота Гринфилд >1.0* 2002
Вкупно Грчки иницијални директни инвестиции >200.0*
Извори: веб страници на компаниите, ЕИУ(Економист Интелиџенс Јунит), Агенција за приватизација на РМ, *проценка.

Во релација со трендот на заладување на политичките односи интересно е тоа што во последните години Грчките нови инвестиции во Македонија се драстично опаднати, додека во соседна Србија истите се појавуваат во зголем обем. На пример, само во банкарскиот сектор во Србија се инвестирани над 300 милиони долари според истражување на Алфа Групацијата од Атина. Покрај политичките прилики, сепак, овој тренд се должи во голема мерка во разликата на стапките на развој на бруто домашниот производ(БДП) на годишно ниво, бројот на потрошувачите и нивото на спроведување на структурните реформи во стопанството во двете земји.

Перформанси на Балканските Економии според стапка на раст на реален БДП(%)
2001 2002 2003 2004 2001-04
Средна
Грција 4.05 3.76 4.7 4.2 4.2
Централна Европа(средна) 2.1 2.1 3.6 4.9 3.2
Балкан 4.7 4.7 4.3 6.3 5.0
Албанија 7.2 3.4 6.0 6.0 5.6
БиХ 4.4 5.5 3.5 5.0 4.6
Бугарија 4.1 4.9 4.5 5.6 4.8
Хрватска 4.4 5.2 4.3 3.8 4.4
Македонија -4.5 0.9 2.8 2.9 0.5
Романија 5.7 5.0 5.2 8.3 6.0
Србија и Црна Гора 5.5 4.0 2.1 8.0 5.1
Транзициски регион 4.9 4.4 6.3 7.0 5.6
Извори: ЕИУ(Економист Интелиџенс Јунит), УНКТАД и ЕБОР.

Крајно, развојот на економските настани во Грција и нашиот регион, денеска, е поволен и затоа треба да се очекува дека во следниот краткорочен период од година до две повторно ќе видиме бран на инвестиции од Грција во Македонија. На пример, во Грција голем број на големите компаниите зависат во однос на развојните планови од нивната позиција на Атинската берза. Истата доживува бум изразен преку индексот на Атинската берза, кој во месец мај доживеа 6-годишна кулминација, а во истовреме од почетокот на годината ги добива останатите во Европа и е горе за 17%. Дополнително, економијата во Грција има јак раст и наместо очекуваната контракција по Олимпијадата, економијата порасна за 3,7% минатата 2005 година. Во Грција, според Финаншл Тајмс, се очекува дека во 2006 економијата и потрошувачката ќе расте над 4% како резултат на зголемен број на потрошувачки заеми кон населението, приватизација на одредени банки и компании во државна сопственост, и интересот на странски портфолио инвеститори да ги финансираат развојните планови на големите Банки како на пример експанзијата на Националната Банка на Грција во Турција.
Еден дел од новите Грчки инвестиции ќе дојдат преку веќе постоечките инвеститори во Македонија. Маринос Јанопулос, генералниот менаџер на Алфа Банка, во изјава за ФТ декларира дека ќе бидат агресивни во регионот во однос на раст и развој и тоа преку двата начини, самостојно, т.е. органски, како и преку превземање на постоечки банки.

Регион/Земја БДП по глава на жител во 2004 во $
Балкан 3,190
Албанија 2,230
БиХ 2,070
Бугарија 3,130
Хрватска 7,340
Грција 21,000
Македонија 2,590
Романија 3,180
Србија и Црна Гора 2,790
Централна Европа 7,920
Чешка Република 10,450
Унгарија 9,940
Полска 6,340
Словачка 7,550
Словенија 16,250
Извори: ЕИУ(Економист Интелиџенс Јунит), УНКТАД и ЕБОР.

Tekstot e objavena vo Forum na 29/5/2006

Сјај во очите

2009-06-20T02:32:00.000-07:00

Како одминуваат деновите, годините, веќе ти се гади од дневната конфронтација на левите, десните и третите. Како одминува времето, ти се дига притисокот од денешните СДСМ кои немаат одговор за клучните прашања поврзани со економијата, како и од сегашните ВМРО, кои не се во состојба да го убедат мнозинството во нивната искреност и компетентност. По толку изминато време, веќе почнувам да се прашувам: Дали навистина се вклучив активно во економскиот систем во Македонија со потикнување на нови идеи и бизниси за да го посветувам времето на дебатирање во недоглед за дали навистина на Македонија и треба равноправно поле за натпревар помеѓу фирмите, ниски давачки, подобар образовен систем, ниски трошоци за водење на бизнис, или пак точно одредени консензуални стратегии во клучните стопански гранки. На ваков начин, човек безполезно се исцрпува емоционално, а клановите кои ја доминираат сегашноста продолжуваат со својата летаргија и задоволството во веќе укотвените позиции. Но, од друга страна, тој притисок го враќа човек кон темелите, кон најфундаменталните прашања: Кои се визиите кои не натераа да почнуваме бизниси во Македонија и кои не тераат секојдневно да се бориме на пазарот со подобри идеи, услуги и производи? Што е тоа што ти дава сјај во очите, секојдневно?

Еве што мене ме пали. Јас верувам во веќе изгубената традиција на Македонската нација, традиција на семејни здрави луѓе, традиција на работливост, традиција на равноправност, толеранција и солидарност. Со други зборови, јас верувам дека луѓето се во срцето на Македонското искуство. Јас верувам дека нашето општество треба да е скроено на таков начин што ќе овозможи голем дел од нашите деца да работат и да се развиваат во динамична космополитска средина. Во таа насока, ако нешто може да го поттикне нашето друштво тоа е повеќе флуид и динамика. Мораме да ја прифатиме глобализацијата. Тоа е нашиот излез. Јас сакам да се натпреварувам надвор од овој тесен и загушен простор, со Американци, Словаци, Кинези, или Бугари. Нашите бизниси може да се подобруваат само ако варијаблата за споредба ни е глобалниот пазар. Ме радува и фактот што за да можеме да се натпреваруваме на глобално поле, ќе мораме да направиме многу реформи. Многу луѓе и процеси мораат да се сменат. Треба да дојдеме до равноправно поле за натпревар, до додадена вредност. На тој начин, ќе дојде и денот кога ќе можеме од сопствена работа да си купиме стан или куќа. Во однос на македонскиот бренд и нашата ‘спин’ приказна, јас верувам дека ние треба да изградиме бренд на “најработливата работна сила на Балканот”. Тоа е добра визија и продажна приказна. Македонски бренд: “Најпродуктивна работна сила во Југоисточна Европа.” Работна сила која умее разумно да размислува, обучена е за глобалниот пазар, сака да разбере и да се бори за да победи. Глобализацијата нема да не уништи, туку напротив, ќе не направи подобри и побогати. Ќе отвори повеќе можности отколку што ќе затвори. Јас ја сакам динамичноста на капитализмот. Борбата за бизнис опстанок или заработка е страст, а со тоа и динамо за брз раст и развој. Затоа, државата ја сфаќам како нужен столб за да им овозможи на луѓето и фирмите максимално подобно, со низок трошок и рамно поле за натпревар. Ја мразам државата која овозможува раст и подем преку непотизам и корупција. Го мразам системот кој им помага на безпомошните никогаш да не станат дел од работната сила. Сакам да имаме реформи кои им овозможуваат на луѓето да работат. Не верувам дека субвенциите се решение за нашите препреки. Фармацијата, туризмот и информатичка технологија ги гледам како стопански гранки кои треба да се фокус на нашиот извозен бум. Го мразам начинот на поставување на државниот образовен систем каде што никој не одговара доколку е произведен ученик или студент кој не е способен да се продаде на пазарот. Но, ја сакам конкуренцијата во образовниот систем и можноста нашите деца да имаат избор. Верувам дека кај нас многу лесно може да се подобрат нештата ако дојде до поширока употреба на мотото на Руди Џулијани, поранешен успешен градоначалник на Њу Јорк,:“нулта-толеранција”-за се, сите, насекаде. Од таков пример, верувам дека одговорот на сите наши прашања е веќе некаде околу нас. Светот веќе видел многу примери на вртење во место, слични на нашиот. Само, ни недостасува сјајот во очите за да ги реализираме реформите.

Како финале, во однос на секојдневната битка за самомотивација, сметам дека е добро од време на време човек да се одалечи од дневните загатки и да рефлектира за корените, за нашите основни вредности, за фамилијата и религијата, за темелите на нашата визија. На тој начин ние можеме да внесеме дополнителна енергија за да се победиме себеси и нашата инертност.

Tekstot e objaven vo Kapital na 10/16/2005

Каков менаџер си ти?

2009-06-01T03:02:00.000-07:00

Во изминатиот транзициски период од две децении честопати се поставуваше прашањето за улогата на менаџерот во процесот на реорганизација на компаниите за успешна работа во услови на глобализација. Дали да бидеш успешен менаџер е вродена карактеристика или пак е вештина која може да се научи? Истотака, дали е возможно човек без искуство да биде ефикасен во менаџирањето на организациите? Водењето на еден бизнис подразбира квалитети на разбирање на проблематиката на индустријата, искуство, но и на меѓучовечките релации. Едното е поврзано со технички знаења, а другото е врзано со психологија. Во Македонија има примери за млади менаџери во првиот дел, но многумина паѓаат на тестот на искуство и на мекиот дел - водење на човечките ресурси. Гледано наназад, ова е логично бидејќи македонскиот бизнис раководен потенцијал во изминатите години беше десеткуван на две нивоа. Од една страна, лидерите на општествените компании се втурнаа во беспоштедната битка за здобивање на што е можно поголема контрола и капитал во фирмите што ги раководеа наспротив градењето на кадар. Дополнително, одреден процент на директори едноставно не можеа да разберат дека паднал Берлинскиот ѕид, и како резултат ги доведоа своите фирми до колапс. Од друга страна, испливаа нови амбициозни млади луѓе кои ја искористија неподготвеноста на една цела генерација директори и мидл-менаџери, скокнаа во ризик и создадоа нови бизниси. Резултатот на сите ни е јасен. Во Македонија не постои здраво ткиво на менаџмент кој доаѓа од природен процес на еволуција. Ова е проблем не само на Македонија, туку и на сите земји од Источниот блок во Европа. Времето, тренингот и едукацијата се најдобри лекови. На пример, минатата недела јас присуствував на еден исклучително добар дво-дневен тренинг спроведен од врвен психијатар-консултант во Словенија на темите: „Воспоставување на авторитет и резолуција на конфликтни ситуации при работењето”. Дополнително, за да се забрза овој процес на создавање на релевантни менаџери во нашата економија, новите истражувања покажуваат дека повеќе внимание и инвестиција треба да се посвети на техничкото знаење и здобивање на поткрепено бизнис искуство отколку што треба да се вложува во подобрување на ‘меките’ знаења за меѓучовечките односи. Имено, најновите истражувања покажуваат дека за да се биде врвен менаџер треба да имаш многу повеќе технички вештини, и искуство, отколку што е потребно да си добар раководител со луѓето со т.н. емоционална и социјална интелегенција. За илустрација, во истражувањето за најдобрите карактеристики што треба да ги поседува еден бизнис лидер, според Џим Колинс во неговата книга „Добри до најдобри”, како и во поновите истражувања во оваа бранша од страна на ПВЦ(ПрајсВотерхаускуперс), и (Steven N. Kaplan, Mark M. Klebanov, & Morten Sorensen)и сл., добар бизнис лидер треба да има квалитети на прецизна егзекуција, организациски способности, внимание за деталите, упорност, ефикасност, аналитичност и способност да работи долги саати. ПрајсВотерХаус истакнува дека испитаните бизнис лидери на светски корпорации издвојуваат дека еден добар менаџер што тие би сакале да го видат во своите редови мора да има технички способности, бизнис искуство, глобално искуство, јак карактер, иновативност, креативност и разбирање на ризиците во работењето. Со други зборови еден пријатен, добар, социјален, харизматичен, флексибилен, емотивен, со дух за тимска работа и емпатичен човек има многу помалку шанси да биде врвен менаџер отколку човек кој имаат карактеристики на организираност, прецизност, досадност, фанатичност, строгост и детерминираност. Според Дејвид Брукс од Њујорк Тајмс, еден бизнис човек за да е успешен треба да е скромен, зрел, стабилен, беспрекорен и едно-димензионален. Тоа, спред него, не се највозбудливите луѓе со кои може да направиш кафе-муабет. Тие луѓе не бараат слава и ловорки, туку сакаат да ги подобруваат работите милиметар по милиметар, секој ден. Оттаму, тој додава дека честопати, добар менаџер, незначи добар политичар. Бидејќи за врвен успех во двете работи се потребни дијаметрално различни особини и типови на луѓе.

Колку долго може да останеме бонитетни?

2009-05-17T23:29:00.000-07:00

На крајот на месец април, согласно мојот професионален ангажман, учествував на годишната конференција за инвестирање на ЦФА Институт од САД во Орландо, Флорида. Како и секоја година, овој настан ги изложи сите најнови размислувања за состојбата на светските економии и пазари на капитал. Ги упивавме идеите на релевантни предавачи од инвеститорскиот свет на академијата и праксата, на пример: Нуриел Рубини, Мајкл Мобусин, Мајкл Луис, Марвин Зонис, Андру Ло, Витни Тилсон, Расел Напие, и сл.. На почеток, обемот на светската криза на сите ни беше јасна кога разбравме дека бројот на учесници од 62 земји е преполовен во однос на минатата година. Суштински, во текот на таа недела се издвоија две линии на размислување за иднината на глобалната економија, една релативно црна и една донекаде розова. Црната варијанта ја доближи гуруто на тековната криза-т.н. „голема рецесија”, Нуриел Рубини професор од Њујорк Универзитетот. Тој смета дека рецесијата наместо на буквата В на латиница, како што очекуваат експертите, или пак У, ќе ја следи патеката на буквата Л-пролонгиран период од неколку години на стагнација или незабележителен раст во развиениот свет. Тој проектира дека во 2010 година САД ќе имаат незначителен економски раст од 0,5% во однос на размислувањето на консензусот на економисти во износ од 2%. Дополнително, Рубини смета дека ваквата ситуација ќе доведе до значителни проблеми во земјите во развој како на пример Кина, Источна Европа, Русија и Бразил. Кина има 25% намалување на извозот во однос на истиот период минатата година(Македонија има 43% намален извоз), и тоа води кон колапс на светската трговија. Во поблага варијанта, Мајкл Луис-авторот на неколку бест-селери во жанрот за финансии, со луцидни примери истакнува дека американските водечки финансиери се нашле во црна дупка без компас, со абсолутно незнаење, во однос на комплексноста на производите што нивните подредени луѓе ги продавале во понудата на нивните фирми, не само во Америка, туку и низ целиот свет. Имав чест накратко да позборувам со г-от Луис додека тој ставаше автограм на мојата копија на неговата нова книга „Паника - Приказна за модерната финансиска лудорија”. Ми кажа дека му е жал за сé, поврзано со кризата, што неговата земја ни стори на нас граѓаните на Југоисточна Европа! Пробав позитивно да го абсорбирам тој гест, и безмоќно одговорив: „Памти па врати”! Нејсе, низ спектрумот на размислувања, се надодаде Мајкл Мобусин, еден од 30-те најмоќни луѓе на Волстрит, кој издвои дека денеска во светот на финансиите мора да се земе во предвид и неперфектноста на човекот како таков. Тој вели: „Нашиот најголем проблем-сме ние самите”, затоа што, меѓудругото, „не ги вкалкулиравме сите ризици во веројатноста за очекуваните заработки”. Од аспект на розевата слика, Лиз Ан Сондерс од Шваб анализираше дека има индикации дека кризата е надмината, но со предзнак на внимание. Прво, пазарот на капитал изразен преку МСЦИ Глобалниот индекс има пораст од 34% од 9-ти март, дното на клучните берзански индекси на секаде во светот, до денеска. Второ, дури и конзервативниот Трише, главниот европски банкар, пред една недела изјави дека најлошото поминало. Трето, падот на потрошувачката на граѓаните во САД е стабилизиран. Четврто, масовниот фискален и монетарен стимул мора да излезе во некои од бројките. Петто, атрактивноста на цената на некретнините во САД е на историски високо ниво. Сите овие индикатори, заедно, покажуваат зрак на надеж. Крајно, јас го прифаќам мислењето дека светската економија концептуално треба да се адаптира за да ја прифати реалноста. Би ги истакнал Мартин Вулф од Фајненшл Тајмс и Мохамед Ел-Ериан од Пимко Инвестментс, како предводници на оваа линија на дебата. Реалноста покажува дека Америка и Британија нема да можат да продолжат да се задолжуваат за да може Кина, Јапонија и Германија да продолжат да извозуваат. Годишно, последните три земји во 2007 година правеа над 800 милијарди долари во суфицит на тековната сметка, за сметка на другите земји, највеќе на САД. Иако на сите земји во овој момент им тоне бродот, денеска, Американскиот потрошувач е задолжен до гуша, и ќе мора да штеди за да ги врати долговите. Во истовреме, Америка мора да го зголеми својот извоз со цел да оддржи макро стабилност на подолг рок, да го задржи статусот на добар домаќин и да има стабилна валута. Некој треба да ги купува тие производи. Кој? Кина, Јапонија и Германија, меѓудругите, велат Американците и Британците. Кинезите би сакале светот да се врати по старо. Тие заедно со Европјаните сметаат дека не се криви за кризата. Денеска, сите овие позиции се вртат во круг. Нема одговор на ова клучно прашање. А ние, ние би можеле да се поистоветиме со еден цитат од Кејнз кој вели: „Пазарите може и подолго да се ирационални, отколку што ти можеш да останеш бонитетен”.

footnote:
Процентот на потрошувачите во БДП на Кина во 2007 година е 35%, додека во САД е двојно повеќе или 70%. Втората страна на медаљата е дека Кинезите штедат и нивниот процент на Штедни влогови во однос на БДП е нешто над 50% во 2007.

Имаме акал за трка

2009-04-21T03:18:00.000-07:00

Во светските медиумски кулоари денеска една од темите за јавна дискусија е поврзана со интелегенцијата-дали е наследена или пак може да се изделка во текот на развојот на еден човек? Актуелни се две книги, “Intelligence and How to Get It,” од Ричард Нисбет, професор на психологија на Универзитетот на Мичиген, и "Outlier" новиот бестселер на Малком Гладвел. Така, иако генералното толкување на интелегенцијата досега се објаснувала со генетика, се повеќе се говори за влијанието на семејството, околината, едукацијата и општеството на интелектуалните сопособности на луѓето. За илустрација, угледниот колумнист на Њујорк Тајмс, Николас Кристоф, го дава примерот на посвојување на сиромашни деца од страна на семејства во високата средна класа, и како ИК(коефициент на интелегенција) на децата расте за 12 до 18 поени, во зависност од истражувањето. Дополнително, тој цитира француско истражување кое покажува дека овие деца, од сиромашни семејства посвоени од родители со повисок статус во општеството, имаат ИК резултат и до 111. За разлика од нив, нивните браќа и сестри кои останале непосвоени имаат резултат од 95. Истотака, Нисбет, ја истакнува едукацијата на рани години како клуч за подобрување на перформансот во текот на животот. Корелацијата е видлива и реална. Колку повеќе се стимулира детето со интензивни програми за едукација во своите предшколски и рани школски години, толку повеќе тој човек понатаму во животот ќе биде спремен да се судри со реалноста на глобалната економија. Малком Гладвел во својата книга, истотака, дава нова светлина во однос на креацијата на успешни луѓе. Меѓудругото, тој презентира еден чуден тренд на зголемена успешност на спортисти кои во годините на развој биле повеќе стимулирани само затоа што биле родени во првиот квартал на годината. Така, во пионерските категории овие спортисти покажувале природно подобри резултати со оглед на тоа што биле физички поразвиени од оние родени во последниот квартал на годината. Но, со самиот факт што истите се исфорсирани од страна на околината како подобри, со повеќе внимание и дополнителни тренинзи, веќе во подоцнежните години како кадети или младинци нивните резултати драматично се подобри од оние на само нешто помладите конкуренти. Овој пример ме потсетува на моите искуства во пливањето во осумдесетите години кога во Македонија за прв пат масовно се развиваше овој спорт си отворањето на новиот базен Младост во Карпош. Настрана суперталентираните деца, секогаш во себе се лутев на оние пливачи само нешто постари од мене кои почесто влегуваа во екипата на пионери, над десет години, да се такмичат на југословенско ниво. Истите, мотивирани од патувањата ширум државата, понатаму, во само неколку години направија недостижна разлика помеѓу нашите резултати. На сличен начин може да се гледа и инвестицијата во развојот на децата. Со поголема доза на едукација и инвентивност на почетокот на едукативниот циклус, толку повеќе децата имаат капацитет да абсорбираат се повеќе нов материјал, и кога ќе се споредат со оние деца кои немале ваква поставеност на работите, веќе на адолесцентна возраст возот е толку избеган, што никогаш неможе да се достигне од страна на оние едукативно хендикепирани деца. Согласно тоа, во Македонија може да се констатира зачеток на еден перспективно многу моќен никулец. Забележувам позитивни ветришта во развојот на македонската младина. Интелектот на голем опсег на деца се стимулира преку широко распространет паралелен систем на едукација. Иако, училиштата и градинките се дотолчени и оставени на милост на буџетот, во Македонија, од Струмица, до Охрид, и Скопје, деца веќе од пет-шест години возраст, влегуваат во него. По училиште, во послепладневните часови интензивно со учи англиски, германски, кошарка, пливање, играорно, компјутери. Децата имаат мобилен, се допишуваат на скајп, а се шмекаат на фејсбук. Овие деца утре ќе бидат работната сила на страната на понудата. Македонија мора напорно да работи на страната на побарувачката, меѓудругото, и со доближување на овој тренд на потенцијалните странски инвеститори.

Реформи на реформите

2009-04-06T22:52:00.000-07:00

Во изминатиот период имавме две големи реформи поврзани со начинот на исплаќање на платите, и тоа воведувањето на системот бруто-плата, и намалувањето на стапките на придонесите-за пензиско и здравствено осигурување. Иако е потребно време од неколку месеци за да легне целата реформа, и за да се прават веродостојни анализи, сепак, сведоци сме на почеток на дебатата поврзана за успехот на целиот проект. Така, Министерството за Финансии информираше дека наведените реформи се успешни, меѓудругото, со оглед на тоа што просечната месечна исплатена нето-плата за јануари 2009 година, во однос на декември 2008 година, е поголема за 13%(по мои анализи бројката е 8%, или зголемување од 17020 на 18426 денари). Тоа значи дека концептот на бруто-плата довел до вклучување на надоместоците за храна и превоз во бруто-платата кај најголем број на граѓаните. Супер, доколку е така! Мое мислење е дека концептот на бруто-плата е добар затоа што ја подобри ефикасноста на сметководствата во компаниите во однос на евидентирањето и исплатата на платите и придонесите, го намали исплаќањето на плати на црно, и ја зголеми контролата на даночните органи врз работењето на фирмите. Сето тоа е позитивно, и треба да се очекува дека ќе придонесе за зголемени уплати во социјалните фондови и зголемена продуктивност на компаниите, доколку се друго остане константно. Но, тезата дека вклучувањето на надоместоците за храна и превоз во бруто-платата е фактор за зголемување на нето платата во државата, ако се иземе државната администрација, е неточна. За илустрација, кај најзагорзените групи на работници, како на пример оние пријавени на минималец, евидентно е намалувањето на исплатените придонеси и за 40% во јануари 2009 во однос на декември 2008, што докажува дека позитивните ефекти изразени преку вклучувањето на храна и превоз во концептот на бруто-плата не ги зафаќа овие најголеми целни групи на вработени. Така, придонесот за ПИОМ на луѓето вработени на минималец, станува збор за десетици илјади работници во Република Македонија, во јануари 2009 година изнесува 2613 денари, а истиот во декември 2008 година изнесувал 3718 денари, разлика од над 40%. Ова е резултат на две работи, намалената најниска основица за пресметка на придонесите за ПИО (од 65%најниска нето месечна просечна плата на 50%од на најниска просечна бруто плата), и на намалените придонеси, заедно. Сега, прашањето е како овие реформи ќе влијаат врз висината и исплатата на пензиите за луѓето пријавени на минималец, но во истовреме, и членови на реформираниот пензиски систем? Повторно станува збор за десетици илјади луѓе. Згора на тоа, има десетици илјади други луѓе, со плати над просечната нето 18000 денари но не повеќе од четири просечни плати во износ од 73000 денари, кои видоа намалување на нивните уплати во приватниот пензиски фонд без разлика што храната и превозот влегоа во пресметките. Дополнително, во 2010 и 2011 се планира да се заокружи реформата за намалување на придонесите со што нашиот пазар за работна сила ќе може да се истакне како поконкурентен во однос на 2008 година од аспект на странски инвеститори, со пониски трошоци за социјални придонеси отколку во 2009 година. Сето тоа е добро од аспект на макро план-„големата слика”, за да се раздвижи нашата заспана економија. Но, негативен резултат на сите овие измени е целосна промена на очекувањето за висина на пензијата на голема група на луѓе-членови на приватните пензиски фондови. Со други зборови, за една голема целна група на граѓани сите оригинални пресметки на реформата за воведување на вториот столб паѓаат во вода. Ако би можеле ова да го споредиме со ситуацијата во Хрватска, каде што се дигна голема прашина поврзана со функционалноста на вториот пензиски столб само затоа што одредена група на нивни граѓани се пожалија кај Владата дека имаат помала пензија во компарација со пензијата од првиот столб, тогаш и во Македонија треба да се дигне истотолкава џева. Но, главната причина за недоволните износи за пензија не е светската криза и намалените приноси од инвестирањето на фондовите, туку воведувањето на реформи на реформите! Тоа како да се случува со секоја нова Влада без да се направи сеопфатна пресметка на очекуваните ефекти, и спроведување на соодветни измени. Крајно, во следниот период потребно е формирање на три-партитна (државата, синдикатите и приватниот сектор) комисија за синхронизирано испитување на сите оригинални претпоставки од реформата на пензискиот систем, вметнување на новите реформи поврзани со измените во износот на придонесите(Закон за придонеси од задолжително социјално осигурување Сл.Весник 142), и изготвување на документ со предлог мерки за измени на тековните закони за да се постигне усогласување на претпоставките.

Македонија на Блумберг

2009-03-30T06:38:00.000-07:00

На почетокот од месец март Македонската Берза излезе во јавноста со соопштение дека податоците од тргувањето со хартии од вредност на Македонската берза се достапни преку сервисот на Блумберг. За просечен човек или инвеститор оваа информација е сосема небитен шум во време на изборниот циркус. Сепак, “Македонија на Блумберг” е многу битен катализатор за развојот на домашната берза во иднина. Дури, може да се оди дотаму за да се прогласи овој чин за “светиот грал” за враќање на берзата од нок-даун. Во периодот на демократизација на финансиските пазари низ целиот свет, по падот на Берлинскиот ѕид од дведесетите години наваму, потребата за Блумберг сервисот експоненцијално расте. Мајк Блумберг, сегашниот градоначалник на Њу јорк, е основоположникот на овој сервис за дистрибуција на информации, податоци, вести, и анализи за сите финансиски инструменти и хартии од вредност од секое ќоше на светот. Ова е класична приказна за успех на една старт-ап команија; од идеја до светски бренд. Првата верзија на прочуената десктоп машина-терминал се појавува на пазарот во далечната 1984 година. Компанијата Блумберг, изнајмува терминали за пристап до сервисот, преку месечна рента, на над 250 илјади финансиски институции и професионалци низ светот, меѓудругото и на НЛБ Тутунска банка и Комерцијална банка во Македонија. Ова е неопходен сервис за институционалните инвеститори (фондови, осигурателни компании, банки) што се бават со пласман на пари на финансиските пазари (т.н. buy side), од една страна, и за сите оние што се задолжуваат (т.н. sell side), од друга. За прв пат се сретнав со прочуениот терминал за време на мојата работа во Мерил Линч во 1997 година. Тогаш, сите новодојдени млади вработени, како деца во слаткарница, се тепавме да дојдеме до пристап на само едната инсталирана верзија на машината за канцеларија од 300 луѓе. Нормално, како последни во хиерархијата, мораше да се чека до касно навечер за да може да се ужива во доживувањето наречено Блумберг. Понатаму, имав среќа во 2007 година, како учесник на 60-ет годишнината на ЦФА Институтот, да посетам специјален прием-коктел на дваесет и деветиот спрат од прекрасната многукатница и седиште на компанијата во Њу јорк. На тој начин и директно, од внатре, се запознав со моќта на Блумберг. Кругот се затвори во текот на 2008 година кога бев во тесна комуникација со бизнис пријател од големата холандска осигурателна куќа и асет менаџер-ИНГ. Господинот Хенк де Брујне од Холандија, ме извести преку е-маил порака дека нивната ќерка компанија, ИНГ-Друштво за управување на инвестициски фондови со седиште во Грција, сака да инвестира во рамки на нивниот Балкански Фонд во компании кои котираат на Македонската берза. ИНГ Инвест Балкан фонд инвестира во компании во Грција, Турција, Бугарија, Романија, Хрватска, Србија, Словенија и има статутарно одобрување за инвестирање во Македонија. Во рамки на нашата дискусија, крајно, излезе дека единствена пречка за реализација на нивните инвестиции беше, процедурална, но битна: „Македонија не е на Блумберг!”. Поаѓајки од фактот дека грчките инвеститори гледаат можности и во Македонија, по Букурешт, покажува дека во светот на инвестирањето политиката е најмал проблем. Но, неповрзаноста е! Во тој контекст, за пофалба е вложениот труд од страна на Македонска Берза АД да биде дел од Блумберг и да се зацврсти и оваа алка од поврзаниот синџир. Така, т.н. “електронско крдо”, што е опис за фондови и инвеститори од целиот свет кои вложуваат и влегуваат на пазарите со голема брзина, но со исто толкава динамика ги напуштаат истите, ќе може истотака да дејствува и во Македонија. Ние сме дел од инвеститорскиот свет, и на овој начин со помошта на анализите на Блумберг платформата, еден обичен граѓанин од Кина или Индија преку инвестициски фонд во локалната земја ќе може да инвестира во компании во Македонија за да дојде до разумен профит на долг рок. Крајно, Македонските компании и пазар ќе влезат во групата на земји од Пазарите на маргините (Frontier Markets) како посебна атрактивна група на пазари за инвестирање со надпросечна стапка на раст и развој. Во рамки на светскиот инвеститорски жаргон, Фронтиер маркетс е добра работа, и во таа номенклатура се Словенија и Хрватска покрај Бугарија, Романија, Естонија, Казакстан, Украина, земјите од Блискиот исток, некои пазари во Африка, Виетнам и Шри ланка. Овие земји имаат развиен Пазар на капитал, брзо-растечки компании, интерес кај странските институционални инвеститори, но и информација за нив на Блумберг.

Соларна Република

2009-03-16T06:01:00.000-07:00

Минатиот викенд помина со уште една акција за садење на дрва. Ако ги следиме рекламите во некои од дневните весници за како акцијата „Ден на дрвото” епидемиски се распространува ширум светот човек ќе си каже дека навистина сме го изоделе патот. Но, сепак, светот ниту почнува ниту завршува во нашата република. Денеска, светските сили, иако во големи економски тешкотии, почнуваат една нова трка за превласт, слична на трката за освојување на вселената и носење на човек на месечината, помеѓу САД и СССР, за време на Студената војна во шеесетите години од минатиот век. Оваа најнова трка е за фаќање на приклучок, пред се, но и и за евентуална доминација во новата голема индустрија - градење на ‘чисти енергетски системи’, кованица на Том Фридман - колумнист и автор од Њу јорк тајмс. За да се потврди сериозноста на оваа теза, на пример, Фајненшл тајмс неодамна објави споредба помеѓу сите големи земји од Г-8, нивните најнови пакет мерки за потикнување на домашната економија и колкав процент од пакетот опфаќа инвестиција во зелени бизниси и проекти. Така, Кина, ЕУ и САД се покажуваат како исклучително посветени на овој тип на стумил за развој на нивните економии за следните години. Во Кина, за илустрација, од предвидените 586,1 милијарда долари за фискална инекција во домашната економија, 221,3 милијарди или 38% од пакетот, отпаѓа на зелени мерки. Во проценти бројката за ЕУ е уште поголема со 59% (Европска Инвестициска Банка издвоила 12 милијарди евра за зелени проекти за следните 2 години). За да биде појасно, овие инвестиции се наменети за воведување на подобра енергетска ефикасност во зградите, стимулирање на употреба на возила и скутери со електрична енергија како напојувач, јавни транзитни системи, проекти за конзервација на енергија, даночни олеснувања за воведување на соларни панели, намалување на ддв за ветерници, нуклеарна фузија и сл. Од таму, Македонија има интерес да се приклучи на ова движење преку тектонски промени во начинот на кој размислуваме, живееме и работиме. Македонија може да создаде имиџ како најзелена, најенергетски ефикасна, и најенергетски продуктивна земја на Балканот. Да ги ‘надзелениме’ нашите соседи! А, така, уште едаш ќе потврдиме дека сме дел од Европа, иновативен дел. За таа работа, потребно е паралелно воспоставување на повеќе проекти. Прво, како во Германија и дузина други Европски земји, така и кај нас треба да имаме систем за поврзување во електричната мрежа и исплата на произведувачи на електрична енергија од обновливи извори. Едноставно кажано, државата со финансиски стимул да ги потикне домовите и бизнисите да произведуваат зелена енергија. Во Германија, на пример, индивидуалци кои поставуваат соларни панели на крововите на своите куќи можат да бидат платени и до 4 пати повеќе за производство на електрична енергија во споредба со електростопанството. Германија на сите овие претприемачи им гарантира сигурен поврат на инвестицијата со цена фиксирана со закон за цели дваесет години. Зарем не треба Македонија, земја со Сонце на својот грб и знаме, да биде лидер во инсталација на соларни системи? Зарем не треба да живееме од Сонцето во иднина, наместо да се враќаме на Сонцето од минатото? Следно, нашата ЕУ перспектива треба да е насочена во превземање на know-how и искуства поврзани со зелената енергија како нова огромна индустрија во светот во следниот век. Не е касно да почнеме програми за изучување на овие технологии на нашите универзитети. Да ги бараме странските инвестиции поврзани со производство на силиконски фотоволтаични соларни ќелии, кои ги конвертираат сончевите зраци во електричната енергија. Со субвенции да ги привлечеме инвестициите од фирми-производители како Шарп од Јапонија, Сантек Пауер од Кина, или БП од Британија; и не е страшно за предност да нудиме високопродуктивна но ефтина работна рака. Потоа, локалната самоуправа може да направи промена на сите традиционални улични светилки со флуоросцентни еко-светилки за заштеда на енергија, јавниот превоз да биде со автобуси со хибриден мотор (плин+електрична батерија), а спортските сали напојувани со геотермална енергија. Понатаму, според едно релевантно истражување на МкКинсеј Глобален Институт употребата на електрична енергија во зградите може да се намали и до 30% ако се воспостават системи за зголемена енергетска ефикасност. Зошто да не се постави регулатива за воспоставување на ваков начин на градење на нови згради, со искуства од Јапонија на пример? Заштедата на енергија е најдобриот начин за намалување на потрошувачката и на тој начин имаме шанси да ја намалиме потребата за барем една нова 500 мегаватна централа до 2020 година. Крајно, како престиж на нашата соларна република, куќата на Мајка Тереза во центарот на Скопје може да биде пример за “нето-зеро зграда”, т.е. обијектот да троши толку колку што произведува енергија.

Дали стравот ги хипнотизира инвеститорите?

2009-03-09T03:12:00.000-07:00

Македонската берза, изразено преку индексот МБИ-10, во изминатиот период падна на вредност од 1.700 поени, ниво видено за последен пат во март 2005 година. Дури и лаиците ќе кажат даке овој неверојатен пад на цените на акциите е предизвикан од глобалната економска криза. Но, истотака, прашање е дали можеби цената на акциите на Македонски Телеком е толку ниска за да се добива принос од дивиденда од над 30%? Или за Стопанска Банка Битола да се добива дивиденден принос од над 15%? А што станува со Комерцијална Банка со речиси 10%? Или, Макпетрол на 4,5%, Алкалоид (3,5%)? За што станува збор? Нормално, купувањето на акции подразбира превземање на ризик, и истотака нема гаранции за идните дивиденди или профити(загуби). Но, оваа летаргичност на инвеститорите дефинитивно ја фрла во вода економската теорија за ефикасни пазари во која разумни луѓе носат разумни одлуки за вистинските цени на производите и услугите. Истотака, падот на цените оди до таму што процесот пркоси на било какво рационално однесување. Во нормални времиња, цената на акциите се очекува да расте на ниво од 8 до 12% на годишно ниво, надополнето со принос од дивиденда од 2-3%. Севкупно, очекуваниот номинален принос за инвестирање во акции на Македонската Берза треба да се движи и до 15% на годишно ниво, во просек, во некој среднорочен период од 10 години. Од таму, во овој момент кога на Македонската Берза имаме можност за толкави реални заработки од дивиденда повторно се појавува дисбаланс на пазарот на капитал. Некој ќе каже дека среќата ги прати храбрите, и дека сега е инзвореден момент за купување на селектирани хартии од вредност. Сепак, денеска сме сведоци дека и при вакви цени, речиси и да нема куповни налози за најдобрите македонски компании на Македонската берза. Брет Арендс, новинар од Волстрит Журнал, го нарекува овој процес на „хипноза на ефикасен пазар”, изведен од постоечката теоријата на „хипотеза на ефикасен пазар”. Хипнозата е пресликана во тоа што како инвеститори веруваме дека е сосема нормално една добра компанија да има пад на својата вредност од 90%, и дека има добра причина за тоа. Дополнително, забораваме дека пред една и пол година пазарот одеше во сосема обратна насока, и нормално, и за тоа имаше добра причина. Многу луѓе, не се исклучувам себеси, беа заведени од заслепувачката моќ на растечкот пазар во 2006-та и 2007-ма година. Во тоа време, луѓето што зборуваа за продавање на акциите бидејќи се наоѓаат на математички неприфатливо ниво, се ставаа во вагонот на берзански еретици. Затоа што, и по Вакниновиот повик „МБИ-10 на 4.300” од јуни 2007 година кога индексот беше на ниво од 6.800, берзата порасна за дополнителни 50% до врвот од 10.058 поени во август 2007-ма. Иако во прво време оценет како несериозен, тој беше во право. Но, со нешто задоцнет ефект. Тогаш коефициентот на мултипликатор на П/Е, цена во однос профит, на компаниите во МБИ-10, индексот на македонската берза, беше на ниво од над 50 пати. Денеска, истиот животари на ниво од 5 пати. Овој коефициент, при рамномерна работа, го означува бројот на години што е потребен за целосно да ти се вратат парите од вложената инвестиција исклучиво преку добивката на компанијата. За споредба, во Америка како најразвиен светски пазар за акции, во овој момент истата бројка е на ниво од 15 пати. Не е сигурно колку длабок рез ќе остави оваа криза, ниту пак колку години ќе трае. Но, со сигурност може да се каже дека луѓето имаат фундаментална потреба и се мотивираат од приказни за успех, од градење на вистини преку искуствата на блиските, и истотака од слепо верување во чуда од типот „збогатување преку ноќ”. Истото важи не само за македонските, туку и за словенечките, хрватските, европските инвеститори. Оваа психолошка и социлошка димензија на инвеститорите се опишува во најновата книга на Шилер, „Животински инстинкти”, и во една фантастична статија во Фајненшл тајмс. Останува да го следиме развојот на настаните и да веруваме дека сепак еден ден ќе дојде принцот на белиот коњ за да не врати во реалноста.

Администрацијата е ѕверот

2009-03-02T05:16:00.000-08:00

Во предвечерјето на изборите вработувањето е секогаш релевантна тема. Во изминатите денови сме сведоци на големи неусогласувања на статистиката во однос на бројот на нови вработувања објавени во некои од дневните весници. Така, во земјата официјално се водиме со цифра од околу 33% на невработеност. Од друга страна, Заводот за статистика и Агенцијата за вработување немаат заеднички показател за состојбата на пазарот за труд. А, внатре во тие бројки се наоѓа и големиот ѕвер - Администрацијата. Според некои неофицијални статистики, големината на државната администрација брои 120.000 луѓе. Официјални податоци нема, и се прашувам зошто? Според СОНК во образование, наука и култура има над 30.000 вработени. Во здравството се уште околу 20.000 вработени. Преостанатиот дел од вработувањата во јавната администрација припаѓаат на државната и локалната управа. Од таму, во Македонија отпаѓа околу 10% на бројот на јавната администрација (без образование, здравство и јавни претпријатија) спореден со вкупниот број на вработувања во државата. Во другите земји со кои сакаме да се споредуваме овој број варира од околу 10% во Белгија, 9% во Франција и Грција, понатаму нешто над 6% во Полска и Чешка, се до 4% во Финска и Ирска. Од средствата во Буџетот на Република Македонија за 2009 година се предвидени 410 милиони евра за плати и надоместоци во тековните расходи. Интересно е да се напомене дека буџетот на нашата држава пред само 5 години, во 2004 година, изнесувал 1,4 милијарди евра, а сега во 2009 година ќе биде речиси двократен со износ од 2,7 милијарди евра, а за истовреме ставката за плати и надоместоци во тековните расходи е зголемена за само 17%. Така, се поставуваат неколку прашања. На пример, дали во Македонија во изминатиот период од 5 години има зголемен број на вработувања во јавната администрација на сметка на релативна стагнација на покачувањата на нивните примања? Или, колкав е бројот на нововработени лица во државниот и локалниот апарат во истиот период? Колкава е продуктивноста на оваа маса на луѓе споредена со истата во Финска која секоја година завршува на врвот на листата на најконкурентни држави? Или обратно, колкав дополнителен економски трошок прават сите луѓе кои не се правилно распоредени со конкретни работни задачи согласно планот за систематизација на соодветната работната единица? Дали овој број на јавна администрација некогаш ќе дојде под лупа и ножиците на Регулаторната гилотина на Ставревски? Кога се прават анализите за конкурентноста на државите, на пример според методологијата на Светскиот Економски Форум, влијаат многу фактори како на пример институциите, макроекономската стабилност, едукацијата, инфраструктурата, големината на пазарот, иновацијата и сл. Но, едно е јасно. Колку бројот на луѓе кои добиваат пари од државата расте толку подоле Македонија ќе паѓа во својата конкурентност. Од едноставна причина, сите тие луѓе се навикнуваат на медот и без разлика на фактот што тие, нивните деца, и генерации што доаѓаат, ќе имаат намалени стапки за пораст на животниот стандард, повисоки даноци, висока невработеност, и неконкурента бизнис клима, истите одат на гласачките места за време на изборите и го даваат својот глас „За”. Тоа е мач со две острици, и затоа, до сега, во помладата историја на нашата држава, никој не сакаше да ја сече гранката на која што седи. Ова прашање, на адекватна и функционална бирократија, по Охридскиот договор дефинитивно се стави и ќе се става под тепих на владејачките гарнитури за годините што доаѓаат. До кога? Ако сакаме да имаме Европска Македонија, држава во која администрацијата работи како за двајца Финци, наместо како за еден Бугарин или Хрват, овој жежок костен некој политичар во иднина ќе мора да го грабне во рака. Не случајно во САД, најконкурентната земја во светот, денеска во јавните дебати се зема примерот со Франција, како еден пример за „како не треба” со претерана големина на јавниот сектор, и истотот се споредува со оној во Калифорнија, каде се случува буџетска криза и се даваат предлози за надминување на истата. До тогаш, навистина нема да имаме релевантен број за големината на државната администрација.

Квалитетна фискална стимулација е дел од одговорот

2009-02-23T06:09:00.000-08:00

Минатиот викенд на состанокот на моќниците на ЕУ во Берлин, посветен на глобалната криза, се потврди фактот дека Источна Европа е во пламен и се понудија планови за спас. Имено, Европските лидери изјавија дека ММФ-Меѓународниот монетарен фонд, ќе ги зголеми ресурсите за помош економските кризни жаришта на износ од 500 милијарди долари. Намалувањето на економскиот обем предизвикува лоши ефекти во однос на стабилноста на курсовите на националните валути, на можноста да се враќаат долговите, и се разбира на екомскиот раст воопшто. Прашањето што ги грижи светските финансиери е како и дали ќе може да се рефинансираат овие кредити во Источна Европа без помош на трета страна од типот на ММФ или богата земја членка на ЕУ. Сите клучни економски показатели наведуваат на претпоставка за лошо сценарио. На пример, во последните шест месеци економиите на Романија, Чешка, Полска, и Унгарија имаат девалвација од над 20% на националната валута во однос на доларот. Тоа е предизвикано од падот на извозот преку падот на индустриското производство пред се, како и од одливот на капитал. Така, Литванија и Латвија имаат околу 15% дефицит на тековната сметка за 2008 година, додека Бугарија завршува со енормни над 20%. За споредба, во Македонија дефицитот на тековната сметка е историски најголем за последните години и изнесува околу 14% според најновите податоци. Дополнително, задолженоста во однос на нето надворешниот долг на државите во Источна Европа е на загижувачко ниво. На пример, во Естонија е на 130% во однос на Бруто домашниот производ(БДП), во Летонија е 116%, додека во Романија е на ниво од 40% од БДП. За споредба во Македонија нето надворешниот долг заклучно со 30.09.2008 година изнесува 560 милиони евра, или под 10% од БДП, што е релативно ниско ниво на задолженост. Сите знаеме дека во 2009 година Македонија, како и многу други земји од Источна Европа, ќе биде исправена пред голем притисок врз одржувањето на економската стабилност. Народната Банка го направи своето со подигање на сите рестрикции поврзани со кредитирањето на населението и стопанството. На тој начин, полека но сигурно динамиката на приватниот сектор ќе почне да се задушува. Сведоци сме на секојдневни примери за откажани кредити од страна на банките за малите и средни претпријатија. Така, сигурно ќе дојде до подобрување на лошите бројки во трговската размена со странство, но за сметка на влошување на квалитетот на животот. Од друга страна, Државата пробува да се одбрани од намалување на проектираниот пораст на бруто домашниот производ со активна фискална политика со тековни расходи и капитални инвестиции на ниво кое што не сме го виделе во изминатите години. Всушност, се поставува прашањето дали Македонија треба немо да седи на страна и да го прифати целиот шок од Светската криза со рестриктивни политики како што препорачува ММФ, или пак да проба да се одбрани, колку-толку, со фискални мерки каде што државата со своето трошење ќе го превземе товарот за растот на економијата, како што успешно го направи Кина на два наврата во последниот период, и сега се спроведува во САД. Цената на второто сценарио е дефицит во буџетската сметка, и истото треба да се спроведува и во поголем обем од планираното. Но, во таков развој на настаните дали имаме извори за кредитирање преку кои ќе се финанисра таа дупка? Во овој момент, Министерството за Финансии игра симултанка со домашните извори за задолжување преку непрестано издавање на три месечни записи. Но, тој извор за финансирање очигледно не е доволен. Министерството само во четвртиот квартал од 2008 има искористено речиси 200 милиони евра од своите депозити во Народна банка за да се финансираат најразлични проекти. На почетокот на годината, во Фајненшл тајмс се огласи Томас Мироу, претседателот на ЕБРД (Европската банка за обнова и развој), кој изложи дека тие се спремни да ја подржат Источна Европа во 2009 година во износ од над 7 милијарди евра. Согласно таа политика, пред еден месец се реализираше зделка помеѓу нашата држава и ЕБРД за кредит од 50 милиони евра за развој на патна инфраструкура. Потребен е дополнителен напор од страна на државата за да се финансираат други капитални инвестиции на овој начин, кои ќе имаат ефект на мултипликатор во економијата и ќе ја зголемат конкурентноста на нашата економија на долг рок (проекти во енергетиката). За жал, останува стравот дека партиските интереси се во преден план-изборите во март, и зголемениот буџетски дефицит има големи шанси да заврши во неквалитетни и непродуктивни расходи.

Грчка салата

2009-02-09T09:02:00.000-08:00

Речиси секое одење во супермаркет, преку викенд, ми дава насмевка на лицето и ме поттикнува да размислувам за силата на аргументите наспротив аргументот на силата. Имено, во делот посветен за млеко и млечни производи, на пример во Рамстор, се наоѓа специфичен вид на бело сирење со бренд - „Даниш вајт” (Danish White). Истото е направено од кравјо млеко, е пастеризирано, и има добар вкус. Секогаш сум се прашувал зарем е возможно да има простор на пазарите ширум светот за извоз на така генеричен производ како белото сирење? Одговорот е да! Но, посуштински, историјата на овој бренд на некој начин нас не врзува со дебатата околу нашиот идентитет и име наспротив правилата за игра и рововската борба низ ЕУ институциите. А „тој што не ја знае историјата е преколнат за да ја повтори”, како што вели филозофот Џорџ Сантајана.
Историски, од памтивек белото сирење е дел од менито за исхрана на просторот на Балканот. Во Грција во текот на 19-от век се позајмува зборот „фета”, што значи „парче” на италијански јазик, како дескрипција на белото сирење во солен раствор. Истото може да се изработи од овчо, кравјо или козјо млеко. Но, на грчкиот пазар се преферира белото сирење изработено од овчо или мешано со козјо млеко. Во текот на шеесетите години на минатиот век, во екот на економскиот бум на територијата на западна Европа во Данска, Германија, Холандија и Франција, почнува индустриско производството на т.н. фета бело сирење од кравјо млеко. Овој производ си завзема свое место под сонцето на тие пазари и дополнително се извезува ширум светот од одредени производители како на пример Арла од Данска. Понатаму, во 1988 година Грција го стандардизира и специфицира начинот на производство на т.н. фета бело сирење-на традиционален метод со овчо и козјо млеко. Додека во 1994 година Грција донесува закон за заштита на фетата како изворен производ со географско потекло. Истиот закон бил предуслов за поднесување на барање за заштита на името „фета” под закрилото на регулацијата ЕУ 2081/92. Оваа регулација третира специфики од материјата на индустриска сопственост во делот на ПГИ-заштитени географски именки(грапа, узо, шампањ) и ПДО-заштитени називи на потекло(пршуто ди Парма). Идејата позади давањето на вакви заштити е со две цели, и тоа, прво да се заштитат производителите и производите од нелојална конкуренција, и второ да се заштитат потрошувачите од внесување на елементи на заблуда. Така, Грција во деведесетите го забранува увозот на спакуваното сирење со бренд „Даниш фета”, и бара од грчкиот импортер и данскиот производител да го сменат името на тој производ. Иако, Грција до тогаш не само што дозволува употреба на генерично име фета ширум Европа, туку, таа дозволува увоз на истиот производ на сопствената територија. Во тој случај, дури Грчките власти и даваат предлог за сложено име со географска одредница под кое ќе може да се продава: Бело Сирење во Солен Раствор Произведено во Данска од Пастеризирано Кравјо Млеко (БСССПДПКМ). Од гледна точка на Данците, овој потег е во спротивност на членовите 28 и 30 од ЕУ правото за конкуренција. На тој начин се покренува парница со Грција од една страна и производителите на фета бело сирење од Данска, Франција, Велика Британија и Германија, од друга страна, преку свои правни претставници, низ институциите на ЕУ. Сржта на спорот бил дали „фета” е генеричен назив или пак е ПДО(заштитен назив на потекло)? Дали Грција има ексклузивно право над името Фета или не? Од аспект на правото, за да се докаже дали името е генерично или не, е потребно да се гледа состојбата во земјите членки поединечно и историски, начинот на кој домашните потрошувачи го перцепираат името, колку количински се конзумира фета во секоја земја и релевантните национални и ЕУ закони. Како дел од аргументите на Грција во спорот за Фета, е тоа дека ова име е дел од културно-историското наследство на Грција и дека на територијата на ЕУ, Грција конзумира највеќе и тоа 10кг/жител наспротив 0,1кг/жител во другите земји членки. Без да се навлегува во деталите на долгорочниот процес, од овој случај е евидентно дека Европската комисија застанува целосно позади оваа иницијатива на Грција, наспротив неколку противречни правни одлуки. Крајно, Европскиот суд на правдата во 2005 година пресудува во корист на Грција, а заклучно со крајот на 2007 година само Грција може да го користи тоа име. Главниот аргумент кој ја добил битката е дека „фета” експлицитно и имплицитно произлегува и поврзува за Грчка територија, култура и традиција, и нејзиното комерцијално користење треба да се лимитира само на производителите од Грција. Од таму, времетраењето на овој спор, одвивањето на самиот процес, аргументите позади барањата, како и крајниот исход, даваат извонреден материјал за изучување со цел да се појаснат очекувањата и позициите на македонската страна во спорот со името.

Лихнида кајче веслаше

2009-02-02T06:55:00.000-08:00

Минатата недела ЕБРД (Европска банка за обнова и развој - Лондон) излезе со нова ревидирана проекција за растот на економиите во нашиот регион во 2009 година. Како секаде во развиениот свет така и кај нас-бројките одат надолу и кризата се повеќе се засилува. За илустрација, Европската комисија ги промени своите претпоставки и во моментот предвидува пад од минус 1,8% на економскиот производ за 2009 година за ЕУ. Во исто време, според новите бројки на ЕБРД, во 2009 година Македонската економија се очекува да расте со позитивни 3% за разлика од очекувањата од 4,7% од крајот на месец ноември 2008. За потсетник, Владата согласно буџетот од декември 2008 година проектираше раст од нешто над 5% за 2009 година. Но, познато е дека е потребен раст на БДП од над 7%, во низа години, за да можат граѓаните да осетат подобрување на животниот стандард. Од извештајот на ЕБРД може да се види дека Албанија во 2009 има потенцијал за најголем раст од 4%, додека Хрватска ќе биде под најголем притисок и нема да забележи пораст. Согласно објаснувањето на Ерик Берглоф, главниот економист на ЕБРД, сите овие земји од југоисточна Европа се целосно под притисок од глобалната рецесија затоа што се зависни од побарувачката, инвестициите и кредитите на ЕУ и развиениот свет. Паралелно на намалување на економската активност или рецесија, во ЕУ и во светот се одвиваат два други поврзани макро процеси - основните каматни стапки одат забрзано кон нула, и инфлацијата вртоглаво паѓа. На пример, кон крајот на јануари 2009 година Европската централна банка ја намали својата основна каматна стапка за 0,50% на 2,00%. Се очекува дека овој процес ќе продложи и во следниот период. Основната логика позади намалувањето на каматните стапки е заголемување на атрактивноста на инвестициите и раздвижување на економската активност. За жал, во развиените економии во овој момент постои голем страв и недоверба помеѓу банките, инвеститорите, и компаниите. Едноставно, постои страв дека и најдобрите приватни институции имаат проблеми во своите биланси и можат да банкротираат. Затоа, банките не сакаат да влезат во процесот на кредитирање како основа за секој раст и развој и ги држат парите во сигурни инвестиции како на пример државни записи. За нивна среќа, економиите на земјите членки на ЕУ имаат подршка на Европската централна банка и системите на унијата., како и директна интервенција од државите. Така, на пример, во овој период на инзвонреден стрес солидарно и директно се помогнаа економиите на Унгарија, Латвија, и Полска. Од друга страна сме ние како дел на економиите што не се дел од унијата, а се во нејзина близина. За нас се подигаат црвените светла затоа што интересот на секоја влада е да ги заштити своите гласачи, и никој друг. Проблемот е во тоа што иако на пример Националната Банка на Грција добива пакет за подршка на нејзините активности директно од грчката влада, во истовреме нејзе и е забрането да трансферира дел од тие средства за стабилизирање на сопствените активности во Македонија, Србија, Романија и сл. Затоа, во европските институции како и на страниците на влијателните медиуми актуелна е дебатата за потребата за помош на периферните земји со значителни потреби од екстерно финансирање како на пример Србија, Босна, и Украина. Водечките интернационални банки кои се активни во Централна и Источна Европа-Рајфајзен и Ерсте од Австрија, Уникредит и Интеза од Италија, Сосиете Женерал од Франција, и некои грчки банки, активно лобираат во ЕУ за да се земат под заштита економиите на земји не-членки каде тие имаат развиени бизниси. Интересно е да се напоменат два примери со Србија каде над 70% од издадените заеми се со девизна клаузула, а се случи девалвација од над 15%. На тој начин голем дел од кредитите на горенаведените странски банки се под значителен притисок-луѓето и компаниите имаат поголем долг; и можат да станат лош пласман. Дополнително, во Србија во минатиот месец, Народната банка, како одговор на економската криза, ги релаксираше мерките за задолжителни резервации на банките во износ од околку 600 мил. Евра. На запрепастување на јавноста, за само две недели потоа, сите тие пари беа извлечени од страна на интернационални¬те банки и трансферирани во своите матици. Крајно, во Македонија се случува процес на затегнување на ременот на економијата од страна на Народната банка преку воведување на рестриктивни мерки во банкарскиот систем на крајот на декември 2008 година. Овие мерки се непопуларни бидејќи ги држат каматите на високо ниво, го замрзнуваат кредитирањето и целосно се во спротивност од потребите на економскиот циклус. Од друга страна, треба да се има на ум дека во оваа светска криза ние сме оставени сами на себе, да весламе на милост и немилост на силината на невремето и јачината на нашиот систем. Со лесно!

*IMF(MMF) istotaka gi revidirase svoite brojki za 2009 za sostojbata na Svetskata ekonomija - Nadole!

Прогноза за 2009 за пазарот на капитал

2008-12-24T06:22:00.000-08:00

Овој период е добра можност за да се извади магичната кристална кугла и да се позабавиме со предвидување на тоа што ни доаѓа во 2009 година поврзано со пазарот на капитал. Спремни ли сме за повторување на дебаклот од 2008 година кога индексот МБИ-10, генералниот индекс на македонски берзански акции, од ниво 7741 на почетокот на годината падна до денешните 2222, или 71% помала вредност, износ последен пат виден во декември 2005 година? Дали ќе го доживееме стресот од 2007 запечатен со најголемиот успех во историјата? За потсетување, во 2007 година пазарот на капитал изразен преку движењата на волуменот и цените на Македонската Берза ни донесе многу драматични случувања но и „хепи-енд”. Иако неочекувано за многумина, во 2007 година МБИ-10, порасна за точно 109%, од 3703 на 7741 индексен поен. Во 2006 година порастот беше 62%. Тоа беа времиња- кога имавме рекордно остварување и на светско ниво за пораст на еден берзански индекс во 2007 година. Но, за жал, состојбата на македонцките работи не е толку розова. Во 2009 година влегуваме со високо оптегнати едра директно во срцето на глобалната економска бура. Од една страна, имаме притисок врз тековната сметка на платниот биланс со вртоглав размер и потенцијал за нарушување на еден од основните заповеди на македонската економија - не смее да има ценовна нестабилност и девалвација на денарот. Од друга страна, се одмотува клопчето на забавен раст и развој на реалниот сектор. Сведоци сме на целосно замрзнување на кредитирањето од страна на банките, но во исто време и на намалениот обем на нарачки на извозниот сектор. Единствен позитивен сигнал добиваме од Владата која плови со полна брзина и во 2009 проектира инвестиции во инфраструктурата, надополнето со субвенциите за земјоделците и помош за трети групи од интерес. Крајно, и најбитно, големиот број на компаниите излистани на Македонската берза влегуваат во година во која приходите од работењето во најдобар случај ќе им останат на исто ниво, но најверојатно ќе им се намалат. Согласно основното правило за вреднување на хартиите од вредност, а тоа е потенцијалот за зголемени профити во иднина, континуирано во текот на годината ќе продолжи притисокот надолу врз евентуалниот замаец за раст на цените на акциите. Уште побитен е развојот на настаните во Словенија и Хрватска како најистурени бази на странските инвеститори во Македонија. Таму, работите не одат на добро. Инвеститорите ги книжат своите загуби заклучно со крајот на 2008 и ги фаќа ‘психолошки пишман’ или на англиски ‘buyers remorse’. За илустрација, тие инвеститори се изгорени од неликвидноста на Македонската берза, особено во деновите кога цените се движеа во надолна линија. Неликвидност, по дефиниција, значи дека не си во можност да го продадеш целиот износ на твојата позиција во одредени акции на одреден ден. Така, во инвестирањето во нашата земја, се повеќе и повеќе, има влијание т.н. ‘behavioral finance’, која ги објаснува овие човечки процеси на емоции наспротив рационално размислување. Следствено на тоа, аномалијата на човекот како таков, кој размислува преку емоции, ќе ги стави на страна сите бикови трендови на Македонската берза во 2009. Со други зборови, сите краткорочни трендови на движења на цените на акциите во нагорна линија во 2009 година, ќе бидат искористени од страна на странските инвеститори за топење на своите позиции во неликвидните акции на македонски компании, а со тоа ќе стават целосен поклопец врз евентуални значителни порасти. Моите очекувања се неутрални, и размислувам во насока за можен раст на МБИ-10 од 10% во однос на крајот на 2008 година, или МБИ-10 на 2500. Оптимистите ќе кажат дека во 2009 година ќе видиме превземања на некои големи компании од страна на странски стратешки инвеститори, и затоа цените на акциите на истите се со огромен потенцијален дисконт и со добра можност за заработка. Сепак, битно е да се напомене дека ризикот е голем, и дека во услови на намалена ликвидност берзата може да има барем еден период со дополнителна корекција. Во 2009 година квалитетот на корпоративното управување и правата на инвеститорите ќе станат жешки теми, согласно зголемувањето на бројот на локални институционални инвеститори.

Години на турбуленција

2008-12-18T06:40:00.000-08:00

Основните правила на природата како на пример „што лета високо, ниско паѓа” познато како втор Њутнов закон, и сл., се случуваат кога најмалку ги очекуваш. Но, тие небески правила се секогаш тука околку нас и удираат без пардон. Во 2008 година, како илустрација, треснаа на земја дузина великани на светските економски процеси и инвестиции. Ми доаѓаат на ум Алан Гринспан и Бил Милер. Гринспен е познат по долгорочноста на својата кариера, како и по тоа што беше на чело на процесот што доведе до период од една од најголемите ренесанси и просперитет на американската економија. Бил Милер, пак, се издвојува како најдобриот менаџер на пари во последните 20 години со конзистентен позитивен резултат и надминување на реперите, од година за година. Во 2008 година двајцата доживуваат целосен срам врз својот лик и дело. Така, во 2009 година не може да се очекува дека овие правила на природата ќе се замрзнат туку напротив дека ќе пролиферираат. Од аспект на ретроспектива, и фактот дека работите сигурно изгледаат нормални кога се враќаме наназад, би го издвоил размислувањето на Гринспен. Имено, во септември 2007 година, на пазарот во западниот свет се објавија мемоарите на Ален Гринспен, маестрото на американската централна банка и нејзин шеф во последните 20 години, во книгата “Ера на турбуленција” (The Age of Turbulence). Во книгата, во предвидувањата за иднината на глобалната економија Гринспен дава песимистички осврт на времето што доаѓа. Имено, тој вели дека растот на продуктивноста, пред сé, на американската економија, ќе оди надолу, на 2% на годишно ниво, од просекот од 3% постигнат од 1995 до 2005 година. Понатаму, неговиот страв е дека инфлацијата во САД ќе се заголеми и до 5 проценти, што ќе доведе до пораст на каматните стапки. Крајно, тој е загрижен за сите трошоци што ќе произлезат од одењето во пензија на најмасовната генерација на американци, т.н. „бејби-бумери”, во бројка од над 70 милиони луѓе, или 28% од популацијата на таа земја во годините по 2010. Сумарно, Гринспен гледа голема турбуленција на економијата во краткорочна иднина. На тој начин, иако тој се извини на јавноста во текот на оваа година и призна дека направил грешка во проценките за позитивниот ефект на неговите политики на „невидлива рака” согласно нивниот огромен негативен ефект врз економијата - Гринспен несомнено е голем економист. Каква е прогнозата за Македонија за 2009? Во Македонија во годините што доаѓаат, во таа природна фаза на конвергенција кон ЕУ, сите ние веруваме дека нашиот стандард на живеење значително ќе се подобри. Но, стартот на маѓепсаните 10 години раст и развој како оние што се појавуваат во развојот на Ирска, Грција, Португалија или Словенија, ќе го чекаме за некоја друга година. Пред нешто повеќе од една година, проекциите на Владата во својата макроекономска политика за 2008 година беа за пораст на БДП од 6,0%, износ на инфлација од 3,0%, буџетски дефицит од -1,5%, пораст на извоз од 8%, пораст на трговскиот дефицит за -26% од БДП, и износ на странски директни инвестиции од 400 милиони евра. За жал, ниту една од овие бројки не се достигна и надмина. Напротив, сведоци сме на сериозни проблеми предизвикани од високата инфлација и трговскиот дефицит во 2008 година. За 2009 година, сега се проектира раст на БДП од 5,5%, износ на инфлација од 3,5%, буџетски дефицит од -2,8%, пораст на извоз од 16%, а пораст на увозот од 13%, и износ на странски директни инвестиции од 500 милиони евра. Главна реформа се спроведува во намалувањето на придонесите, а со тоа се проектира дека стапката на невработеност ќе се намали од 34 на 31,5% за само една година, до крајот на 2009 година. Согласно горенаведеното од годинашниот Буџет на државата се гледа дека просперитетот и оптимизмот на Владата е во дивергенција со оној на развиениот свет. Но, донекаде тоа не е неприродно земајќи во предвид дека нашата економија тргнува од ниска база и од период на стагнација. Сепак, треба да имаме во предвид дека во 2009 година во нашата економија ќе се прелеат забавените економски процеси од развиениот свет со што ќе не примораат во ревидирање на сите очекувани проектирани бројки. Истотака, сведоци сме на нашата лоша способност за предвидување на настаните. На пример, за 2008 година погодивме само дека Косово ќе стане независно. Сé друго, почнувајќи од исходот во Букурешт, претпоставките во Буџетот, до големината на светската криза, не изненади многукратно. Затоа, ако може нешто со сигурност да се прогнозира тоа е дека ќе има значителна турбуленција. Да ги врземе појасите!

Еко-луција

2008-12-09T13:46:00.000-08:00

Трендовите некогаш стануваат движење, а движењето може да се претвори во револуција. Евидентно е дека во светските кујни на моќ се готви пелин за следните педесет години. Живееме во зората на ново време, или ера на “Енергија-Клима”-ера во која ќе заживее т.н. Е.Т. или Енерго-технологија (наспротив И.Т. или информатичка технологија), термини популаризирани од Том Фридман во неговиот најнов бестселер “Жешка, рамна и натрупана(Hot, flat and crowded)”. За што станува збор? Изминатиот викенд, Обама преку телевизиско интервју го образложи неговиот план за стимул на американската економија. Меѓудругото, тој планира фискална мега-инекција во “паметни” проекти со цел не само да се сврти негативниот тренд на безработица на краток рок туку и да се добие опиплив резултат со зголемена продуктивност на економијата на долг рок. На пример, тој најавува инвестиции во инфраструктурата - градење на патишта, модернизирање на училишта, проширување на достапот до широко-појасен Интернет до целото население, внесување на нова технологија во болниците, и подобрување на енергетската ефикасност на зградите и објектите. Од сите горенаведени макроекономски мерки, последната е нестандардна и свртува задолжително внимание. Таа мерка е почеток на еден значителен циклус на инвестиции во обновлива чиста енергија, енергетска ефикасност и конзервација на енергија во Америка. Ова е одговор на заканувачките процеси на недостаток на суровини, глобално затоплување, петро-диктатури и недостаток на електрична енергија. На овој процес веќе е надоврзана

ЕУ со својата декларација од 2007 година за намалување на негативните предизвикувачи на промени во климата, и тоа 20% намалување на емисии на јаглерод диоксид до 2020 година и сведување на истите на ниво од 1990 година, како и дистигнување на 20% од употребената енергија во ЕУ да доаѓа од обновливи чисти извори

. Сведоци сме оваа недела дека Саркози и покрај рецесијата ќе ги истурка сите планирани инвестиции на ЕУ на ова поле дополнети со формирање на “Фонд за солидарност” за инвестиции во чиста енергија на посиромашните земји-членки од Источна Европа. Дури и Кинеските автократи обрнуваат внимание на овие движења и се припремаат во брз период да се преориентираат на обновливи извори на енергија од тековната стратегија каде што речиси секои 2 недели градат нова термоцентрала на јаглен за задоволување на своите потреби за електрична енергија. Изненадувачки за нас, но вистинит е случајот на Португалија која на 23 ноември 2008 година, пренесено од Фајненшл Тајмс, објави дека во рок од 3 години до 2011 ќе изгради национална мрежа за достава на електрична енергија за електрични автомобили со нулта-емисија со 1.300 нови електро-станици низ целата земја. Оваа мрежа ќе ја прави заедно со Рено и Нисан. Во истовреме, Португалија ги стимулира сите компании и возачи кои купуваат електрични возила со даночни олеснувања за регистрација и данок на приход и до 1000 евра. Сето тоа е оперативна егзекуција на големата стратегија на Португалија за производство на 60% од својата електрична енергија до 2020 година со помош на ветер, сонце, вода и други обновливи извори. На кратко, Америка, како што сите други очекуваат, почнува да го превзема лидерството во овие големи процеси, револуција ако сакате, но сите други земји во светот ќе следат и ќе пробаат да се адаптираат, или да станат што ‘позелени’ од другите земји. Разликата ќе биде во брзо менување на сфаќањата. Ќе победат, односно ќе креираат нови квалитетни работни места, оние земји и компании кои ќе ги ‘надзеленат’ своите конкуренти. ‘Outgreening’ е концепт кој го менува начинот на размислување на луѓето воопшто, повеќе отколку што го менува начинот на работење со енергијата, велат Дов Сидман и Ендрју Шапиро-менаџмент консултанти. Во Македонија, наспротив овие светски процеси, имаме година во која заклучно со 9 месеци, крајот на септември, според Заводот за статистика имаме увезено 220 милиони евра на електрична енергија, наспротив 70 милиони за истиот период во 2007-ма(К’ј се парете?). Минатиот викенд, имавме криза со недостаток на дизел гориво. Имаме и проблеми во самата мрежа каде што одредени градови(

Тетово

), изминатите недели, остануваа без струја во подолг период во денот. Македонија не може да си дозволи да биде надвор од светските процеси. Електричата енергија е основа за подобар квалитет на живеење, бидејќи без нејзе човек не може да има ни мобилен, ни компјутер, ни едукација. Секоја паметна држава го става ова прашање на прво место. Нашиот основен проект за решавање на кризата со електрична енергија е изградбата на хидроцентралите Чебрен и Галиште. Тендерот за нивно спроведување во реалност се поништи на 3 декември, а со тоа се губи скапоцено време кое ние неможеме да си го дозволиме. Седат на страна и проектите за мали хидроцентрали, Бошков мост, и сл. Ние како мала и адолесцентна нација, многу сакаме да бидеме дел од светот, па така се радуваме кога се приклучуваме на светските еко-трендови од минатиот век од типот „Ден на дрвото”. Но, ако веќе сакаш да бидеш дел од револуцијата, тогаш троши ги моите даночни пари на воспоставување целосна независност на генерирање на електрична енергија, и второ приклучи ја Македонија на тековните глобални иницијативи, согласно можностите, во делот на хидро и соларна енергија, како и во конзервацијата на енергијата.

Кејнз, Фридман, Мандел и Македонија

2008-12-01T13:24:00.000-08:00

Денеска сме сведоци на вруќа дебата за поголемо вклучување на државата во економијата како реакција на светската економска криза, не само во развиените економии туку и дома во Македонија. Следствено на трендот, минатата недела и нашата Влада се огласи со свој пакет од 10 мерки за спас вреден 300 милиони евра. Јас би издвоил 2 мерки кои навистина се добар поттик за дополнителна економска динамика и тоа: ослободувањето на компаниите од данок на добивка кога истата не се распределува во дивиденда и намалувањето на царините кај некои суровини и репроматеријали за потребите на индустријата. Интересно е да се напомене дека во САД, како епицентар на светската криза, вредноста на државната интервенција достигнува и до 7% од БДП, додека кај нас со овој пакет мерки, ако се верува на бројките, е нешто околу 5%. Иако, тешко е да се поверува дека сите фирми во државата ќе се определат да не земат дивиденда само за да ја искористат можноста согласно една од мерките, па така вредноста на оваа мерка сигурно ќе биде помала од 100 милиони евра, колку што беше најавено од страна на Владата. Но, откаде доаѓа таа филозофија на голема интервенција на државите во време на кризи? Одговорот се наоѓа во делото на само еден економист - Џон Мајнард Кејнз. Имено, иако веќе починат педесетина години, неговата дијагноза на рецесијата како економски циклус е основа за модерната макроекономија. Да повториме, Кејнз верува дека главната причина за намалување на економскиот обем е недоволната побарувачка за производи и услуги на пазарот. Така, кога се намалува побарувањето за добра, компаниите низ целата економија чувствуваат дека нивната продажба се намалува. Намалена продажба значи зголемена невработеност затоа што компаниите почнуваат да кратат на трошоците. Намалените профити и расходи за плати, понатака, дополнително влијаат на намалување на побарувачката. Сето ова води кон опасен врзан вртлог. Така, според теоријата на Кејнз, во ваков развој на настаните најдобар лек, или начин за блокада на овој негативен процес, е да се вклучи државата со некаква значајна нова политика-мерка. Во основа, економијата како таква, како што предава Министерот и Професор Трајко Славевски, може да се поддели на четири компоненти: потрошувачка, инвестиции, нето извоз, и државата како потрошувач. Значи, за да се одвитка клопчето наречено рецесија, некаков настан ќе треба да влијаае врз зголемување на побарувачката во една од овие компоненти. Тоа не е лесно, бидејќи во Македонија како и во целиот свет, постојат сериозни сили кои влијаат врз забавувањето на економскиот обем. За илустрација, ПОТРОШУВАЧКАТА на домашното население и бизнисите во Македонија, сега, но и во целата 2009 година влегува во една невообичаена забавена фаза. Банките во изминатиот месец станаа порестрикивни во однос на пласманот на секаков вид нови потрошувачки кредити. Фирмите го стегаат ременот и внесуваат мерки за замрзнување на платите и трошоците. Овој тренд се забележува особено во компаниите каде што има странски сопственици. Но, и самите граѓани веќе размислуваат да ги одложат своите трошоци за трајни добра надвор од потрошувачката кошница. Второ, ИНВЕСТИЦИИТЕ од странски фирми во Македонија дефинитивно ќе бидат забавени како резултат на глобалната неликвидност. Од друга страна, најавената Владина мерка за неоданочување на нераспределена добивка директно влијае врз оваа компонента во економијата. Тоа е добра мерка за поттик на домашните инвестиции и треба да остане како трајна. Иако, и во овој дел, на краток рок компаниите ќе решат да ги одложат своите проекти за некои подобри времиња а граѓаните има шанси да ги одложат своите инвестиции за решавање на станбеното прашање. Факт е дека една од мерките е контрапродуктивна од аспект на поттикнување на побарувачката согласно Кејнз, а тоа е двегодишното пролонгирање на данокот на камата на штедните влогови што директно влијае врз зголемување на штедењето наспротив инвестициите. Трето, ТРГОВСКИОТ ДЕФИЦИТ е дефинитивно во слободен пад. Оваа компонента е фактор што неможе да се очекува дека ќе влијае врз зголемување на побарувачката, воопшто, во економијата. Токму затоа, една од мерките на Владата, намалувањето на царината на увозни суровини, се труди да влијае врз трговската размена како една компонента на економијата. Крајно, ДРЖАВАТА како потрошувач дефинитивно ќе примени Кејнзијански методи за заголемување на побарувачката на добра и услуги преку својата најавена ставка во Буџетот за 2009 година од 480 милиони евра за капитални инвестиции на сметка на креирање на дефицит со задолжување. Во рамки на горенаведеното, дополнето со мерките на т.н. „саплај-сајдери” како на пример намалувањата на придонесите, преостанува уште и акција од страна на Народната Банка во текот на 2009 година со монетарни мерки да влијае врз зголемување на економската активност. На тој начин, ќе ги испробаме сите мерки што ни се располагање согласно модерната економска наука, и тоа во една година. Ако никогаш досега, тогаш во 2009 му е мајката.

6 коша за инвестирање

2008-12-01T13:22:00.000-08:00

Несомнено, денеска сите разговори околу инвестирањето и берзата завршуваат со кревање на рамениците, и повторување на „Je ne sais pas!”, или по нашки-„појма немам каде оди ова! ”. Од друга страна, светот нема да застане со оваа криза како што не застанал и со многу други претходно. Истотака, не треба да се заборави Боб Фарел, ветеран од Вол стрит, кој има публикувано свои 10 заповести за берзите и во една од нив вели: „Што оди прекумерно во една насока нагоре, кога паѓа, ќе оди прекумерно во обратна ! ” Па така, иако пазарите на маргината(frontier markets), како Македонскиот, веќе крвават многу повеќе од развиените пазари, во 2009 година треба да очекуваме некаков баланс или враќање кон средината(mean reversion). Овој процес на упросечување е феномен кој е развиен во теорија на инвестирањето во која главната идеја е дека цените на акциите можат да одат многу нагоре или пак да достигнуваат многу ниски нивоа во еден привремен период, но истите настојуваат да имаат средна цена што е стабилна на долг рок. Од таа гледна точка, експлозијата на нови инвестициски фондови на нашиот Пазар заслужува внимание. Но, каде ќе се инвестираат средствата на овие фондови? Питер Линч е познат по својот огромен успех во оплодувањето на парите на инвестицискиот фонд Фиделити Магелан во осумдесетите години од минатиот век со остварен просечен принос од над 20% на годишно ниво во период од 13 години. Согласно уверувањата на врвни докажани инвеститори во светот како него, за да си ја олесниме работата, компаниите кои котираат на берза можеме и треба да ги класифицираме во шест различни групи: споро-растечки, брзо-растечки, стабилни или крупни ѕверки, потенцијали за пресврт, потценети со сокриени богатства, и циклични кои зависат од циклусот на економијата. Се разбира, за инвеститорот најинтересни се оние компании кои имаат можност да заработат повеќе, побргу, а со тоа и рапидно да се зголеми цената на чинење на нивната акција како хартија од вредност, а такви можат да бидат компании од повеќе од горенаведените шест категории или „кошеви”. Да не заборавиме дека најважен општо-прифатен фактор за вреднување на било што, а со тоа и на акциите, е реалната и стабилна заработка или добивка. Во развиениот свет, се покажува дека на долг рок вредноста на акциите кои претставуваат сопственост во одредена компанија се придвижува кон „реалната цена” која е во корелација со, или значително зависи од, нивото на профитот што одредена компанија го прави од година за година. Оттаму, ако секоја компанија што е во игра на нашата Македонска Берза ја ставаме во еден од тие шест коша, нашиот инвеститорски живот ќе биде многу полесен во однос на проценката за идните профити и развојни планови. Во кој од тие шест коша би ја ставиле Комерцијална Банка? Јас го бирам оној на стабилните, кои по дефиниција растат умерено но сигурно. Тоа се компании со помал ризик кај кои, ако се инвестира во нивните акции, нема можност за збогатување преку ноќ. А што станува со Алкалоид? Алкалоид има шанси да биде во кошот на „брзо-растечките”, земајќи во предвид дека има потенцијал да се развива со над 20% раст во обемот на работа во годините што доаѓаат. Сепак, тоа е предвидување и потенцијално носи ризик на погрешна прогноза. Затоа, ќе треба да ги следиме резултатите на компаниите во иднина за да ги докажеме или измениме тие претпоставки. Од друга страна, Стопанска Банка Битола е компанија која би ја ставил во кошот на „споро-растечки”. За неа, битно е да си ја реши низвесноста и да се продаде што е можно побргу бидејќи ако продолжи со отпорот кон иновации ќе ја изеде конкуренцијата. Понатаму, во кошот на „потенцијалите за пресврт” од непрофитабилни и пропаѓачки во добро стоечки компании можеме да го ставиме Тиквеш, на пример. Во Македонија за оваа група има многу кандидати. Прашањето за нив е дали и на каков начин ќе се трансформираат? Но, ако дојде до позитивна преобразба тогаш инвеститорот треба да биде значително награден. Кошот на македонските компании т.н. „потценети и сокриени богатства” може да се преполни. Според многумина, причината на растот на речиси сите акции на Македонската Берза во 2005, 2006, и до некаде и во 2007 година се должи на проценката дека средствата во книгите на компаниите се прикажани со дисконт, девалвација, и со прикриени профити, недвижнини, залихи и сл. Крајно, „циклични” се акциите на Макстил, АрцелорМиттал, кои зависат од циклусите на светската економија. Кога има бум, како на пример во овој период, тогаш нивниот бизнис драматично расте, но кога има намалување на активностите на глобално ниво, тогаш обемот сериозно им се намалува. Најбитно, потенцијалот на една компанија може да биде фантастичен, но тоа не значи дека цената на една акција во даден момент е на добро ниво за да се купува. Добра компанија не значи и добра акција.

Побуна на бродот Баунти II

2008-12-01T13:21:00.000-08:00

Неодамна, според Заводот за статистика, беше објавено дека трговскиот дефицит во размената со странство во првите три квартали или за девет месеци во 2008 година во Република Македонија достигна над две милијарди долари (минатата година оваа цифра беше нешто над една милијарда долари за истиот период). Во овој период обемот на стоковната размена изнесува 8,5 милијарди долари (5,9 милијарди во 2007) или 43% раст во 2008, од што 5,4 милијарди се во вид на увоз (3,5 милијарди во 2007) или 54% раст во 2008, а 3,1 милијарди долари (2,4 милијарди во 2007) во вид на извезени производи, или 29% раст. Битно е да се забележи податокот за увозот кој покажува раст од фрапантни 54% во 2008. На пример, во 2007 година за истиот период од 9 месеци извозот бил тој со поголем раст во однос на увозот. Податокот за растот на извозот во 2007 во однос на периодот јануари-септември 2006 година е во износ од 40%, за разлика од увозот кој во 2007 расте за 30%. На кратко, абсолутната бројка за трговски дефицит е астрономска цифа, што е знак за влошување на нашите работи. Тргнувајќи од основната премиса за стремежот кон зголемување на квалитетот и стандардот на живеење, обстојувањето на трговскиот дефицит на македонската економија, од година за година, како негативен елемент е клучен за анализа. Во 2008 година, како во 2007, евидентно е дека извозот се зголемува, и тоа во традиционално носечките извозни гранки на Македонија, како што се железаријата, фероникелот, преработена нафта од Окта и текстилот. Сепак, иако секој раст е добродојден, македонската економија во овој период сеуште зависи во голема мерка од индустриите кои вработуваат ниско-квалификувана работна сила и во истовреме создаваат производи со ниска додадена вредност. За илустрација, во целиот извоз на нашата држава можеме да оцениме дека само заради зголемувањето на цената на основните метали и суровини на светските пазари, која е енормна во 2007 година и првиот дел од 2008, македонската економија заработува најголем дел од својот раст. А што станува кога цената ќе падне како на пример во втората половина на 2008 и со претпоставка за 2009? Дефинитивно ќе се намали трговскиот обем, но во ситуација на зголемен буџет, како што се објави неодамна, прашање е дали увозот ќе паѓа во толкава мерка како што би се очекувало во нормално сценарио. На некој начин македонската економија можеби е како еден натоварен брод кој се движи многу споро до крајната дестинација. Судбината на тој брод, сепак, треба да ја гледаме во неговата реконструкција и редизајн. Не сакаме нашиот брод да ја доживее судбината на руската подморница која неодамна остана без кислород. Можеби нашата судбина треба да ја поистоветиме со патешествието на посадата на малиот чамец под водство на Вилијам Блај, кои како резултат на побуната на бродот Баунти, морале да се соочат со неизвесноста на големиот предизвик и во невозможни услови да дојдат до успех. Точно е дека времето е пред нас и ќе покаже во која насока ќе се движат нашите извозни капацитети. Дополнително, денеска сме доста наивни ако сметаме дека ќе не спасат приватните трансфери на пари од печалбарите во странство кои достигнуваат износ од над една милијарда долари на годишно ниво, но не повеќе. Затоа, во интерес на целата нација и идните генерации е да се обединеме во однос на зголемувањето на продуктивноста на нашата економија, внесувањето на иновативност и имагинација, и преку привлекувањето на странски инвестиции. Во таа насока, треба да се поддржи напорот на сегашната Влада за привлекување на автомобилската индустрија од Европа да дојде и да инвестира во Македонија. Сега имаме историска шанса за правење на нешто суштинско за ‘нашиот брод’. Парите за промоција на Македонија како добра бизнис дестинација, сакале или не, се потрошени. И многу други пари на народот се потрошија во минатите години. Но, дали бренд компанија ќе дојде во Македонија, или не, е прашање чиј одговор е истотолку важен како и оној за опстанувањето на нашето уставно име. Само обединети во стратешките цели на развојот на бизнисот во Македонија, можеме да испловиме во помирни води.

Ni treba promena (The Change We Need)*

2008-11-03T13:24:00.000-08:00

Zaradi pretsedatelskite izbori vo SAD ova e istoriska nedela od aspekt na globalniot svet, politicki i ekonomski. Najnovite rejtinzi na www.realclearpolitics.com, relevanten politicki portal, od 3.11.2008 pokazuvaat vodstvo na Obama od 6,4 procentualni poeni vo odnos na MekKejn, na sredna vrednost od site ispituvanja na javnoto mnenie. Svetot, od druga strana, so mnogu pogolem procent na razlika ja ocekuva promenata i izborot na Obama za nov pretsedatel na SAD. No, sto znaci noviot izbor od aspekt na ekonomijata? Deneska, vo svetot se slucuvaat ogromni, tektonski, pomestuvanja. Amerikanskata ekonomija vleguva vo recesija, a so nejze i site nie, t.n. pazari vo razvoj (emerging markets) i onie na marginata (frontier markets). Za sreka, svetskite centralni banki ja namalija opasnosta za celosen kolaps so zgolemuvanje na adekvatnosta na kapitalot kaj finansiskite institucii, vbrizguvanje na likvidnost za protok na kreditiranje, poddrska na realnata ekonomija, i so vnesuvanje na idei za reformi vo regulativata. Izborot na Obama za Pretsedatel na SAD nosi stapuvanje na javnata scena na nekolku likovi povrzani so kreiranje na novata ekonomska politika na SAD. Pred sé, toa se Paul Volcker-eks guverner na federalnata banka vo periodot od 1979-1987 i Lari Samers-eks minister za finansii vo poslednite godini na mandatot na Klinton. Procenkite se deka noviot sekretar, ili vo nas zargon, Minister za finansii ke bide povozrasniot veteran Volker, a po nekolku godini da bide zamenet so Samers. Na ovoj tim, se nadograduva i vlijanieto na niza ekonomski eksperti od akademijata(Goolsbee), i od realniot svet (Voren Bafet, Robert Rubin). Vo izminative nedeli site gorenavedeni akteri izlegoa vo javnosta so svoj stav za resenija za amerikanskata ekonomija preku kolumni vo relevantnite mediumi od tipot na WallStreet Journal, Financial Times i New York Times. Od tie natpisi moze da se izvadi relevanten zaklucok za potezite sto sledat. Imeno, Volker uviduva deka se slucuva celosna i teska recesija ili namaluvanje na ekonomskiot obem vo amerikanskata i svetskata ekonomija. Dopolnitelno, toj prenesuva deka ovoj negativen proces moze da se ublazi so nekolku aktivnosti. Prvo, najavuva temelna rekonstrukcija na finansiskiot sistem vo SAD, zaedno so regulativata i supervizijata. Vtoro, ogromnata intervencija na drzavata preku budgetski deficiti finansirani so pari na danocnite obvrznici ke prodolzi se do momentot koga ke ima smiruvanje, bez razlika na vremetraenjeto. Toj pokazuva deka gradenjeto na nov sistem treba da bide od internacionalen karakter, so zaednicko ucestvo na site relevantni centralni banki i ministerstva za finansii. Krajno, potezite na novata amerikanska administracija, spored Volker, ke bidat razumni i vo nasoka da se spreci povtorno nagraduvanje na akterite na pazarot za prevzemanje na nerazumni rizici stetni za site. No, idejata e da ne se zadusi slobodata na pazarite i mehanizmot na konkurencija pome|u firmite. Vo prodolzenie, Lari Samers diskutira za potrebnite novi politiki za nadminuvanje na ovoj istoriski predizvik. Toj smeta deka novata administracija treba da ja iskoristi sansata i da napravi i pogolemi rezovi no i solucii za slednite 50 godini. Toj veli „kako sto pacientite poinaku gi sfakaat doktorskite soveti za promena na ishranata i nivoto na fizicki aktivnosti, vo moment koga preziveale srcev udar, taka i vo amerika, novata administracija moze da napravi mnogu poveke promeni sega tokmu zaradi serioznosta na poslednite nastani vo ekonomijata.” Samers saka da vidi implementacija na politiki koi ke ja zgolemat potrosuvackata na kratok rok, no vo istovreme da donesat pozitivno vlijanie na produktivnosta. Produktivnosta i nejziniot rast se kluc za odrzliva bogata ekonomija. Spored Samers, Amerika vo sledniot period, me|udrugoto, ke investira drzavni resursi za pobrz razvoj na industrite za tehnologii za obnovliva energija i infrastruktura za istite, za posiroka primena na izumite vo biotehnolgijata, i ekspanzija na siroko-pojasni mrezi vo telekomunikaciite. No, kako zaklucok na novite inicijativi, Volker i Samers potvrduvaat deka vremeto koga drzavata stoela nastrana od ekonomskiot ring e pominato. Istotaka, tie najavuvaat deka Amerika ke prevzeme teski odluki za da se vrati na dolg rok, po odminuvanje na krizata, kon balansiran buxet. Ova ke znaci vozobnovena Amerika so uverenost deka ke ja zadrzi svojata liderska pozicija vo svetot. Mozebi ne e slucajno sto dolarot zajakna znacitelno vo odnos na evroto i drugite svetski valuti vo poslednite mesec dena otkako se sluci krizata, i vodstvoto na Obama se zgolemi vo odnos na MekKejn.
*naslov na kolumna na Barak Obama vo VolStrit Zurnal na 3/11/08.

Sto se sluci so Island? Lekcii za Makedonija.

2008-10-27T10:19:00.000-07:00

Deneska sme svedoci na seriozno krvavenje po svetskite ekonomski kaldrmi. Najnov slucaj na krizen menadgment e Ukraina. Izminatiot vikend, MMF odobri stend-baj aranzman vo iznos od 13 milijardi evra za taa zemja. Klucen faktor e nestabilnosta na domicilnata valuta predizvikana od nenadejno otvoranje na golem jaz vo deficitot na tekovniot bilans. Pokraj nestabilnosta na nekoi od bankite, vo Ukraina najgolem faktor za nestabilnost e pagjanjeto na cenata na celikot na svetskite berzi, koj e najgolem izvozen adut na zemjata. Gragjanite na Ukraina, pouceni od slicni iskustva vo minatoto, navalija na bankite i konvertiraat kolku mozat poveke grivnji, lokalna valuta, vo evra i dolari. Taka, vrednosta na valutata e namalena za 20% od pocetokot na septemvri ovaa godina. Drzavata intervenira na devizniot pazar no sega za sega bez mnogu uspeh. Od drugata strana na spektarot se naogja Island. Island e ekonomija so 304 iljadi ziteli i 20 milijardi dolari vo bruto domasen proizvod(Makedonija ima 8 milijardi dolari BDP). Vo Island, so demokratizacijata na finansiskite pazari vo svetot vo poslednite 20 godini, se slucuva inzvoreden rast na domasniot bankarski sistem. Istiot bil ostaven na milost i nemilost na G-din Pazar. Taka, toj trend na globalizacija na finansiskite pazari doprinesuva vo Island da se liberalizira pazarot vo 2002 godina, i trite najgolemi banki da gi opustat svoite remeni, da davaat lesni krediti, a so toa bankarskiot sistem da dozivee desetkraten rast vo aktivata za 5 godini. Centralnata banka imala visoki kamatni stapki za svoite kamatni sidra( i do 15%), dodeka privatnite banki ponudile atraktivni kamatni stapki na depoziti za stranski drzavjani i institucii(Avstriskite banki se so izlozenost od 3 milijardi evra vo Island, Kako e vozmozno da se izjavuva deka Rajfajzen ke vleguva vo Makedonija!?). Za ilustracija, samo vrz osnova na davanje na internet bankarska usluga za depozit so 5,45 kamatna stapka, kompanijata Icesave.co.uk, del od edna od najgolemite 3 banki, privlekla 7,8 milijardi dolari od nad 300 iljadi Britanci. No, vo mesec septemvri 2008, so zamrznuvanje na kreditnata aktivnost na svetskata finansiska masinerija, bankite vo Island se naogjaat vo situacija kade sto nemozat da dobijat kratkorocni zaemi za da isplatat odredeni obvrski. Vo tie momenti na stres, drzavniot vrv na Island, vklucuvajki go i guvernerot na Centralnata banka, pravat ogromni liderski greski. Ne i davaat pomos na prvata banka koja pobarala kratkorocen zaem! A so toa, se slucuva i najlosoto, bankite stanuvaat nesolventni na kratok rok. Vo istovreme, od septemvri mesec do deneska, vrednosta na lokalnata valuta-krona, dramaticno pagja za 40%. Vo ovoj moment, lokalniot devizen pazar e celosno zapren. Paralelno, ovoj nadolen vrtlog na klucnite finansiski parametri e zgolemen so namaluvanje na kreditniot rejting na drzavniot dolg od strana na megjunarodnite kreditni agencii. Kako kraen efekt na gorenavedenoto, drzavata gi nacionalizira site tri banki. Deneska, vo Island, spored informaciite od svetskite mediumi, krizata ne e veke finansiska tuku ekonomska. Centralnata banka gi ima zemeno koncite vo svoi race i gi pravi site neophodni bankarski uslugi. Strancite i golem del od lokalcite nemozat da kupat devizi. Drzavata sekojdnevno pravi aukcii na mali 25 milioni evra za da moze da se snabdi pazarot so neophodni zalihi na hrana, lekovi, i energensi. Se slucuva hiperinflacija, a se ocekuva pad na BDP od 10% vo tekot na slednite 12 meseci. Za da se stavi kraj na ovoj krah preku stabilizacija na finansiskiot sistem i kursot, deneska Island bara spas od MMF i od prijatelskite Skandinavski zemji. Makedonija, za sreka, ne se naogja nitu priblizno vo vakov splet na nastani. Nasiot bankarski sistem e stabilen i nemame premnogu zadolzuvanja i obvrski kon stranski doveriteli. No, se postavuva prasanjeto dali e mozno ekstremno crno scenario za Makedonija? Konceptot na „Crn Lebed”, obraboten preku bestselerot na Nasim Taleb, e metafora za nesto sto vo ekonomskata realnost e vozmozno scenario, iako so mala statisticka verojatnost. Pogledete go Island kako scenario na „Crn Lebed”. Imeno, sto ke se sluci so makedonskata ekonomija dokolku stane sledniot koktel, zaedno vo eden moment: cenata na metalite pagja i ponatamu, narackite za tekstilni proizvodi se prepolovat, transferot na privatni pari od stranstvo padne uste poveke, kreditnata izlozenost na naselenieto prodolzi da se zgolemuva so isto tempo, stranski direktni investicii zastanat, portfolio investicii se povlekuvaat, prilivite vo budgetot se namalat? Sto ako trgovskiot deficit nadmine 1,5 milijardi evra, a minusot na tekovnata smetka dostigne 5 pati pogolema vrednost vo 2008 vo odnos na 2007 godina? Po priroda casata ja gledam polupolna, no iskustvoto od tekovnata kriza pokazuva deka treba da se razrabotat site mozni crni scenarija od strana na drzavniot vrv.

Meckin son

2008-10-27T10:13:00.000-07:00

Izminatiot period od nekolku nedeli donese negativni tektonski potresi na Makedonskata berza. Kazano vo berzanski termini sekoj pad na berzata od nad 20 procenti vo kratok vremenski period e t.n. “market crash” ili pazaren krah. Vo Makedonija, soglasno najnovite slucuvanja na pazarite za kapital vo regionot i svetot ima berzanski krah i treba da se ocekuva dlabok zimski son za Berzata. Ovaa konstatacija moze da se potkrepi so tezite izneseni na eden veteran investitor-Bob Farel, vraboten vo Merill Lynch, kompanija kade sto jas rabotev vo ekot na internet revolucijata vo Klintonovite godini na minatiot vek. Imeno, Farel ima preziveano mnogu padovi i rastovi na berzanskite indeksi vo svojot vek. Kako rezultat, toj objavil eden priracnik za investiranjeto vo akcii. Toj priracnik se bazira na 10 ednostavni tocki. Edna bitna tocka e deka “Meckinite pazari” imaat 3 stadiumi - ostar pad, selektivni refleksivni otskoci nagore i razvlecen period na blago opagjanje! Sto znaci “Bear Market=Meckin Pazar”? Po definicija, toa e period na berzanski trend vo koj sto otkako ke nastane pad od nad 20% na cenite na akciite vo odnos na vrvot sto go dostignale (kaj nas padot e 64%), pazarot i cenite se zadrzuvaat na toa-ponisko nivo, vo period od edna do nekolku godini. Vo t.n. period na “Meckin pazar” ne se ocekuvaat mnogu znacitelni porasti na cenite na akciite, a so toa i investitorite ostanuvaat bez zarabotka. Dopolnitelno, vo takov period se razmnozuva pesimizam. Spored istorijata na razvienite pazari, inicijalni kapisli na ovoj trend, i negova potpora, se recesijata na domasnata ekonomija, kako i vladeenje na pad vo ekonomskoto proizvodstvo vo zemjata, i izrazenata nevrabotenost. Deneska razvieniot svet se naogja vo takov pazar. Poblisku do nas, poglednete go razvojot na nastanite vo Grcija vo devedesete godini od minatiot vek, kako primer za postavuvanje na tezata deka cenite na akciite osven sto pagjaat, toj proces vremenski ke se razdolzi. Vo periodot od 1997 do 1999 godina, Atinskata Berza, kako rezultat na euforicna treska i histerija dozivuva ogromen priliv na novi pari od lokalni investitori cij broj raste i do 1,5 milioni gragjani. Potseka na Makedonija od 2005 do 2007 godina. Od samitot na generalniot indeks na Atinskata Berza vo septemvri 1999 godina koga bil na 6.355 indeksni poeni, cenite na akciite pagjaa vo slednite tri godini, i indeksot go dopre najniskoto nivo od okolu 1.600 bazicni poeni vo mart 2003 godina. Toa e pad od nad 70% vo toj tri godisen vremenski period! Kaj nas, vo oktomvri zaklucno so petok 17-ti oktomvri, berzanskiot indeks MBI-10, koj gi prikazuva dvizenjata na cenite na Makedonskata Berza, imase namaluvanje od bezmalku 20 procenti, ili indeksot padna na 3591 od 4449 poeni. Isto taka, vo odnos na negovata najvisoka vrednost ostvarena na 31-vi avgust 2007 godina, indeksot e dole za 64%. Toj distanten sreken petok, 31-vi avgust 2007 godina, MBI-10 imase rekorden iznos od 10.052 indeksni poeni. Za ilustracija na krahot, vkupnata vrednost na pazarnata kapitalizacija na desete kompanii od MBI-10 se izbrisa za golemi edna milijarda evra. So drugi zborovi, vrednosta na zbirot na site 10 kompanii od indeksot deneska e pomala za edna milijarda evra, vo odnos na vrvot na euforijata koga nasite deset kompanii vredea edna milijarda i sestotini milioni evra. Toa se golemi zagubi, duri i na hartija. Interesna e ovaa druga tocka na Farel, „Javnosta sekogas najmnogu kupuva na najvisoko, a najmalku na najnisko”. Definitivno, pricina na ovoj trend na pagjanje na cenite na nasata berza e ladniot tus predizvikan od globalnata ekonomska kriza. Paralelno, S&P 500 indeksot, pokazatel za amerikanskata ekonomija, vo periodot od kobniot 26-ti septemvri pred nekolku nedeli, koga Kongresot ne ja izglasa rezolucijata za intervencija vo ekonomijata, do deneska e padnat za 20% ili od 1213 na 941 poen zaklucno so minatiot vikend. Na 19-ti oktomvri 2007 godina, S&P 500 indeksot se naogjase na svoeto najvisoko nivo od 1562 poeni, sto znaci pad od 40% sevkupno. Da se vratam na Makedonskata prikazna. Farel, vo edna tocka veli: „Sto odi prekumerno vo edna nasoka, koga pagja, ke odi prekumerno vo obratna ! Pa taka, pazarite na marginata(frontier markets), kako Makedonskiot, ke krvavat mnogu poveke od razvienite pazari.

Kreativna destrukcija

2008-10-19T13:53:00.001-07:00

Priznatiot Avstriski ekonomist Jozef Schumpeter, vo prvata polovina od minatiot vek, ja vnesuva terminologijata na „kreativna destrukcija” kako definicija za dobrata strana na kapitalizmot. Toa e procesot na pazarna ekonomija i bezpostedna borba pomegju kompaniite i ekonomiite. Nekoj prezivuva, dodeka drug umira, no na krajot se ragja nesto novo i se sozdava dodadena vrednost. Vo ovoj moment svetot e vlezen vo t.n. „perfektna bura” kade sé sto moze da odi naopaku, odi naopaku. No, spored sledbenicite na Schumpeter, tekovnata svetska ekonomska kriza moze da se tolkuva kako pozitiven proces na „kreativna destrukcija”. Isto i vo Makedonija. Ova vreme na golemi prelevanja, buri, ne treba da ne plasi, tuku da ne obedini vo ubeduvanjeto deka i kaj nas moze da se slucuva kreativna destrukcija, a so toa i napredok. Na primer, vo Makedonija se sozdavaat preduslovi za mnogu poseriozno tretiranje na procesite na menadgment, liderstvoto i organiziranjeto kako vo biznisot taka i vo politikata. Istotaka, nasite kompanii vo ovoj moment imaat nepovtorliva moznost za razvoj na biznisot na Kosovo. Kako negativna strana, glavniot zaklucok sto moze da se izvlece e niskoto nivo na podgotvenost na samite akteri, zaedno nasite politicari i biznis lideri, za vodenje na „d’affaires” vo eden globalen svet. Za ilustracija, vo politikata vo ovoj sudbonosen period na nasata drzava nie sme ostaveni na lugje koi ne se na isto nivo so svoite sogovornici. Adamantios Vasilakis, grckiot pregovarac, spored soopstenija za javnosta vo ON, ima impozantna kariera od recisi cetirieset godini vo diplomatijata. Vo biznisot, od druga strana, istotaka ziveeme vo svet kade nema slucajnosti. Vo Kina, na primer, vodacite na site kompanii se biraat spored tocno odreden kluc baziran na zaslugi i kvalitet. Nivniot izbor i filtracija na kadri e po Darvinisticki princip, samo najdobrite odat ponatamu. Roditelite i posirokata familija na sekoe dete vo Kina uste od najrani godini im instaliraat operativen sistem na vrednosite na Konfucie, na hierarhija i naporna rabota. Vo toj ekstremno naporen i elitisticki sistem se sozdavaat kadri koi utre ke treba da se borat so slicnite od Amerika, Japonija i Indija. Dejvid Bruks, ugleden kolumnist na Newjork Tajms, ovoj proces go vika „Diktatura na talenti”. Sto se menuva vo Makedonija? Se poveke i poveke se razmisluva za adaptiranje na modernite biznis praktiki na lokalni uslovi i nivno koristenje za razvoj na novi pazari kako Kosovo i Albanija. Deneska najdeficitarna rabotna pozicija vo Makedonija e onaa na menaxer, bez razlika dali izvrsen ili onoj na vtoro nivo. No, menaxerot po definicija treba da ima iskustvo, da izleze kako najdobroto od eden hierarhiski sistem, i da zraci so integritet i etika. Toj proces e mnogu tezok i dolgorocen. Gradenjeto na vistinski menadgeri e na pocetok kaj mnogu kompanii vo Makedonija i treba da se poddrzi. Nesomneno, najgolemiot faktor za rast i razvoj na edna organizacija, pa i na drzava e coveckiot faktor i interakcijata na istiot vo ramki na sopstveniot mehanizam. Jim Kolins, menaxment guru od Kalifornija, vo svojot biznis bestseler „Od podobri kon najdobri” dava osvrt tocno na ovie predispozicii kako najvazni za edna kompanija ne samo da bide dobra, tuku najdobra. Toj veli deka pobitno e da se odgovori na prasanjeto Koj ke bide del od timot(kompanijata), pred da se posvetime na prasanjeto Sto tocno timot ke pravi. Ironicno, no rabotite ke si dojdat na svoe, pa taka zavzemanjeto na liderskata pozicija na 30 godini vozrast ke bide dalecno minato, a ke se vratime na cenenje na „stara koska”. Krajno, vo ovoj Sampeter moment na slobodarski duh na inovacija i progres, izniknat od previranja i buri, nie imame sansa da izlezeme kako pobednici nad samite nas.

Razgolena svetska ekonomija i nie

2008-10-19T13:47:00.000-07:00

Odgovorot na prasanjeto dali Makedonija e del od svetskata ekonomija a so toa i del od globalnata ekonomska kriza, ili ne, e poveke od jasno. Makedonija e dlaboko vlezena vo t.n. „zlatna ludacka kosula” na Tom Fridman! Imeno, „zlatna ludacka kosula” e metafora so koja toj, vlijatelen kolumnist vo NJu Jork Tajms, vo knigata „Leksus i Maslinovo drvo” od krajot na devedesetite, go definira procesot na uniformiranost na sekoja zemja pod dejstvo na globalizacijata i pobedata na edna ideologija-pazarniot kapitalizam, koj zapocnal so Margaret Tacer vo 1979 godina so vospostavuvanje na privatniot sektor, namesto drzavniot, kako osnova za sozdavanje na ekonomski rast. Ponatamu, politikite na Tacer, paralelno i na Regan, a so padot na Berlinskiot yid i na site liberalni demokratii vo svetot, se povrzani so niska inflacija, odrzuvanje na cenovna stabilnost, kratenje na birokratija, pravenje na balansiran budget, eliminacija na carini i akcizi, odstranuvanje na restrikcii za stranski investicii, odstranuvanje na monopoli vo domasnata ekonomija, promoviranje na konkurencija, deregulacija na pazarite za kapital, namaluvanje na korupcija, otvaranje na moznosta za investiranje doma i vo stranstvo, i sl. E vaka skroena kosula, pomalku ili poveke, e toa sto veke 17 godini nie vo Makedonija probuvame da obleceme. No, od druga strana, deneska vo vreme koga kolabira osnovata na sistemot vo SAD se javuva debatata dali toj otvoren liberalen kapitalizam e pogresno voden preku politika na kontinuiran budgetski deficit, pregolema deregulacija i nedostatok na drzavna supervizija vo finansiskiot sektor, a vo istovreme i odrzuvanje na niski danoci za vreme na vojna. Duri se odi i dotamu, sistemot vo Kina, pred se, da se sporeduva kako podobra opcija za biznis prosperitet vo denesni uslovi. Bez razlika na krizata, koga pravilno voden, moderniot kapitalizam e otporen na teskotiite na vremeto. Nekoi ke kazat deka za nas toj proces na standardizacija ne vazi i deka za mnogumina nasi lideri e potrebna vistinska namesto zlatna-ludacka kosula, sepak Makedonija e povrzana vo golema merka so slucuvanjata na svetskite pazari. Na primer, globalnata finansiska kriza sto poveke od edna godina gi trese golemite ekonomii, a osobeno bankarskiot sektor vo Evropa vo poslednava nedela, indirektno se preleva kaj nas so nedostatok na konkretni ponudi od t.n. „svetski brend banki” za kupuvanje na golema banka vo Makedonija. Dopolnitelno, dve od trite najgolemi banki vo Makedonija se pod direkten udar na potencijalni restrikcii vo odnos na kreditiranjeto kaj svoite maticni kuki zemajki gi vo predvid najnovite slucuvanja vo bankarskiot sektor vo EU. Znaci nasiot rast na BDP e namalen za brojkite koi ke bea vkluceni vo statistikata za vlez na stranski direktni i indirektni investici vo Makedonija vo 2007, 2008, i vo 2009. I ne samo vo bankarskiot sektor. Deneska sme svedoci deka namaluvanjeto na cenite na surovinite na svetskite berzi direktno vlijaat vrz del od izvozniot potencijal na nasata ekonomija. Vsusnost, se slucuva dupli udar na namaleni naracki i namaleni ceni kaj Makstil, Feni, Silmak i sl. Inflacijata e istotaka posledica na svetskite dvizenja. Skepticite na visinata na ucestvoto na globalizacijata vo Makedonija, pak, velat deka golem del na primer od berzanskite investitori od Slovenija i Hrvatska se spekulanti, ili „risk-tejkeri” od lokalen karakter, i nemaat nikakva povrzanost so globalnite slucuvanja. Zatoa, do nekade drzi tezata deka na nasiot pazar za kapital vazat nekoi drugi motivi i ima mnogu mala korelacija so razvienite pazari. No, sepak, t.n. Fridmanovo „elektronsko krdo”, sto e opis za nekogas nevidlivi fondovi i lu|e koi vlozuvaat i vleguvaat na eden pazar so golema brzina, no isto tolku brzo i gi napustaat nasekade niz svetot, dejstvuva i vo Makedonija. Vo tekot na 2008 godina vo Slovenija i vo Hrvatska stravot, predizvikan od odlivot na sredstva od nivnite berzi od pogolemite svetski investitori, a so toa i pa|anje na cenite na akciite, e sentimentot na investitorite. Ottamu, odlivot na kapital na globalnoto „elektronsko stado” od Hrvatska i Slovenija, po princip na svrzani sadovi e glavna pricina za pa|anjeto na nasata berza. Krajno, resavanjeto na sostojbite vo nasata ekonomija e kompleksna rabota, ili ravenka so poveke nepoznati. Taka, i vo slucaj ako se drzime doslovno do veke provereni reformi od drugi komparabilni zemji, kako na primer Estonija, sekogas postoi realniot udar na globalnite ekonomski slucuvanja sto moze da ja zamrsi situacijata na kratok rok. Paradoksalen e faktot deka iako nie ja skroivme i oblekovme kosulata, EU i SAD ja soblekoa, pa taka vo ovoj moment, ni pretstavuvaat edna od preprekite vo vospostavuvanje na nasiot odrzliv rast na dolg rok.

Volsebna stapica

2008-10-01T08:01:00.000-07:00

Vo bliskoto minato makedonskata ekonomija se naogjase vo volsebna stapica vo koja ima „svajcarska” monetarna stabilnost za smetka na anemicen rast i razvoj. So drugi zborovi, nivnite visocestva-inflacijata i denarot ni bea najgolemi aduti, iako projdoa niz sito i reseto. Sprotivno, nasite gubitnici-izvozot i nevrabotenosta, konstantno razocaruvaa. Na nekoj nacin, korenite postojat no stebloto nikako da nikne nad zemja. Vo poslednata godina se cini deka mnogu nesta se promenija. Zaradi zgolemenata globalna potrosuvacka na zemjite vo razvoj od edna strana, i na ekspanzivnite pro-biznis merki na Vladata na DPMNE od druga, nastana debalans na treto-ligaskiot makedonski ekonomski mehanizam. Imeno, inflacijata se vzesti dodeka rastot na BDP konecno dozivuva brojki kakvi sto posakuvame. Vo isto vreme, Misijata na MMF veke ne postoi kako dezuren krivec za sostojbata na makedonckite raboti. Konecno, od Vladata se najavuvaat i seriozni investicii vo javnata infrastruktura. Dali ke dojdeme do vistinskata formula za da se izvadime od stapicata? Ekonomijata, toa sme nie. Taka, zbirot na nasiot kolektiven porast ke znaci razvoj na standardot na ziveenje. Sepak, vo taa ravenka, na dolg rok, glavna varijabla se kompaniite. Istite zasluzuvaat mega vnimanie posveteno na edno i edinstveno prasanje - kako nasata prosecna kompanija ‘Mediana’ ke go raste profitot i prometot nad 20% na godisno nivo, sekoja godina, za da go fatime svetot? Mediana ja definiram kako kompanija so sredna vrednost ili golemina izvedena od zbirot na site kompanii vo drzavata podelena so brojot na kompanii. Postojat pet nacini vrz osnova na koi moze da raste profitot na edna kompanija, i toa, da zgolemi prodazba na veke postojnite proizvodi, da zgolemi prodazba na novi pazari i proizvodi, da zgolemi cena, da namali trosoci, i da revitalizira ili zatvori nerentabilni delovi. Od niv, za stabilen iden rast vo Makedonija od osobeno znacenje se ekspanzijata na Mediana vo novi drzavi, nejzinoto fanaticno kastrenje i kontrola vrz trosocite, i otsekuvanje na neprofitnite edinici. Poslednite dva faktori se mnogu bolni i cestopati ostanuvaat za nekoi podobri vreminja. Redica na firmi vo post-privatizacijata vo Makedonija se posvetija na samite sebe si, na teskotijata na vremeto sto gi zafati, a potpolno zaboravija na vitalnosta na organizmot i na pazarot. Nekoi od niv seuste imaat prostor za popraven. Na primer, ZIK Pelagonija, Stopanska Banka Bitola, Teteks i Zito Vardar. Site se vo kolku-tolku dominantna domasna sopstvenost i pod kontrola na originalniot menadzerski tim od privatizacijata. Kako kocnica za stabilen i rastecki profit, koj poveke, a koj pomalku, prvo ima tovar na visok na rabotna sila, a vtoro rabotat so nekoi kapaciteti koi se neprofitabilni. Vo vreme na globalizacijata, izgubena e bitkata za socuvuvanje na socijalen mir manifestiran preku neodlucnosta za otpustanje na rabotna sila. Toa e sindrom na covek bolen od rak koj veruva deka bolesta ke se izleci sama od sebe. Ne e taka. Nesrekata e dotolku pogolema zaradi toa sto vo vodenjeto na biznis e mnogu polesno da se otstrani edna umiracka kelija otkolku kaj covekot. Prasanjeto e koj ke go napravi secenjeto? Vo primerot na Makedonski Telekomunikacii, Zito Luks i sega na Mlekara Bitola toa ke bide stranskiot menaxer. Zatoa, domasnite kompanii nemaat drug izbor osven prifakanje na najcistata forma na kapitalizam, se razbira vo ramki na zakonite i regulativata. Zdravo e razmisluvanjeto “Jas si go cistam samo sopstveniot dvor, i taka i pomagam na drzavata”. Sebicnosta, vo pozitivna smisla na zborot, ke donese novi profiti, i iden rast i razvoj. Gospoda menaxeri, ne se plasete! Vo opisot na vaseto rabotno mesto e zadacata da gi prevzemete site aktivnosti nasoceni kon maksimiziranje na vrednosta na zarabotka na akcionerite. Zatoa, otpustete gi nesposobnite ili nepotrebnite. Proglasete tehnoloski visok. Prodajte go pogonot sto vi nosi zagubi. Fokusirajte se na ona sto go znaete i sto e srceto na vasiot biznis. Beskrupulozno barajte go rastot na produktivnosta, profitot i prometot vo vasata organizacija. Duri i ako nemate dobar razvoen plan za ovoj milenium, kako vo primerot na Mlekara Bitola, togas prodajte ja kompanijata. Vo zdrav biznis ekosistem sami od sebe se resavaat preprekite nareceni izvoz i nevrabotenost. Da ne zaboravime deka, na dolg rok, rastot na profitot na kompaniite e klucen parametar za rastot na vrednuvanjeto na kompaniite, izrazeno preku cenata na akciite na berza.

Tekstot e objaven vo Kapital na 3/Oct./2008

Inflacijata vo pritvor

2008-09-23T12:15:00.000-07:00

Finansiskata kriza vo razvieniot svet, koja zapocna vo juli 2007 godina, vleguva vo momenti na katarza. Nesto sto bese definirano kako problem so nekvalitetni „sabprajm” hipotekarni stanbeni krediti veke polovina godina e sistemski problem ne samo vo SAD tuku i vo globalniot finansiski sistem. „Ova e narusuvanje kakvo ne e videno vo poslednite 100 godini”, ke izjavi Alan Grinspan, poranesniot tatko na FED centralnata banka na SAD. Vo sustinata na ovoj period od turbulentni desetina dena, koi zavrsuvaat so objavata za golema drzavna intervencija vo finansiskiot sistem na SAD vo visina od recisi eden trilion dolari (iljada milijardi), e stravot deka rezerviranost i stoenje na strana na Vladata ke dovede do uste pogolema kriza vo slednite meseci. Interesno e da se napomene deka ovoj seopfaten plan za spas na ekonomijata na SAD, sporedeno vo BDP cifri vo Makedonija e isto kako nasata Vlada da bi intervenirala so 450 milioni evra vo slicna situacija. Ako se pobara krivec za vakov razvoj na nastanite, definitivno istiot ke go najdeme vo alcnosta kako covecka osobina. So drugi zborovi, vo epickata borba na finansiskite pazari pomegju stravot i alcnosta, vo izminatite 5 godini stravot go izvlece podebeliot kraj. Od edna strana, niskata vrednost na kamatite vo periodot po izdisuvanje na internet balonot vo 2001 i ogromniot priliv na stranski pari vo amerikanskata ekonomija dozvolija da se redefinira rizikot i voedno se zgolemi obemot na plasman na krediti niz narodot. Od druga strana, osnovata za prekumerno zadolzuvanje, kako vo biznisot taka i niz naselenieto, vo SAD e tezata deka vrednosta na nedviznostite ima samo eden pravec - nagore! Deneska sme svedoci deka kontinuiraniot pad na cenite na domovite vo SAD i Velika Britanija, koj vo ovoj moment e 15% vo sredna vrednost spored S&P Case-Schiller indeksot, gi predizvikuva site denesni nepozelni erupcii. No, ako se gleda pozitivnata strana togas porano ili podocna padot na cenite na nedviznostite ke prekine bidejki vo istorijata na finansiskiot svet nitu eden trend ne trae do nedogled. Sledstveno, ako go slusame Grinspan, togas vo prvata polovina na 2009 godina cenite na kukite vo SAD najverovatno ke go doprat dnoto. Vo toj period ke ima i nova administracija na celo na amerikanskata drzava.
Kakvi se implikaciite vrz Makedonija? Vo mnogu nesta globalnata finansiska kriza lici na inicijalna kapisla za pocetok na globalna recesija ili namaluvanje na ekonomskiot obem. Zatoa, pred se, gledame vrtoglavo pagjanje na cenite na surovinite (metali, zitarici, energensi, i sl.) vo izminatite letni meseci. Tuka imame dobri vesti. Glaven problem na Makedonija vo 2008 godina e inflacijata. Svedoci sme na ekstremen proces na realno zategnuvanje na nasiot semeen budzet. Inflacijata, ili kradecot na opstestvoto, porasna i do 10% i predizvika zgolemuvanje na kamatite, restrikcii od Narodna Banka, i na toj nacin i namalen volumen na kreditna aktivnost kaj bankite. So pagjanje na cenite na surovinite na svetskite berzi, neminovno e da pagja inflacijata. Vo takvo scenario, iako vo Evropa ke ima kratkorocno zategnuvanje na kamatnite stapki kako rezultat na zagubite na Evropskite banki preku svojata izlozenost na Vol strit no i gubenjeto na likvidnost voopsto na pazarite, vo Makedonija treba da pretstoi period koga Narodnata banka ke inicira proces na namaluvanje na kamatnite stapki. Da se potsetime, deneska kamatnite stapki na oroceni depoziti vo denari za naselenie se nad 10 procenti, dodeka vo evra se okolu 5%. Ovie denarski kamatni stapki se znacitelno pogolemi od evropskite i ne se vo celosna korelacija so istite. Sledno, padot na cenite na metalite ke predizvika namaluvanje na stapkata na porast na izvozot, i so toa ke predizvika namalen izvoz i odrzuvanje na losata sostojba na trgovskiot deficit. Krajno, pazarite na kapital i Berzata ke prezivuvaat vo tekot na ovaa faza na odmotuvanje na kreditnoto klopce ili faza na „deleverage”. So drugi zborovi, atraktivnosta na cenite na Berzata vo Makedonija ke se sporeduva so atraktivnosta na cenite na regionalnite i svetskite berzi. Berzanskiot indeks, MBI-10, minatata nedela go dopre nivoto na 4.330 poeni, na koe nivo koeficientot P/E (cena na akcija sporedena so profit po akcija) e normalen za vakov period na ekonomski dvizenja.

Tekstot e objaven vo Kapital na 25/09/08

Pozitivna biznis epidemija

2008-09-17T06:49:00.000-07:00

Na makroekonomsko nivo, deneska, ziveeme i rabotime vo sostojba na ekonomska kriza. Imame tripl-plej paket na visoka inflacija, golem trgovski deficit i sme nadvor od evro-integraciite. Prasanjeto za konkurentnosta na nasata ekonomija, a so toa i moznosta za devalvacija na denarot, od den za den stanuva se po aktuelno. Na nekoj nacin nasata 17 godisna vojna za ekonomsko osamostojuvanje ne e dobiena. Makedonija se uste ne e samo-odrzliva gledano preku prizmata na bilansot na sostojba na drzavata.
Bez razlika, ne ni preostanuva nisto drugo otkolku da ziveeme vo mentalen sklop kade sto casata sekogas ja gledame kako polupolna. Resenija mora da se baraat i mora da ima. Za ilustracija, na naslovnata stranica na minatonedelniot Ekonomist bese objaveno deka ima nova validna teorija za kako moze da se dojde do lek protiv rakot. Se razbira, nov nacin na gledanje na rabotite e daleku od resenie, no sepak, toa e golem cekor napred. Avtorot na tekstot argumentira deka sega e pravilno postaven i disekciran problemot, pa taka, so silno istrazuvanje i eksperimentiranje vo slednata etapa, i normalno so doza sreka, mozno e resavanje ne samo na rakot tuku i postavuvanje na izdrzana teorija za kako voopsto funkcioniraat organizimite. Ako vaka odat rabotite vo medicinata, taka odat i vo ekonomijata. Vo taa nasoka, za pronaogjanje na resenie za nasite ekonomski rak-rani treba da se iskoristat tezite na „Tocka na presvrt”, bestseler na Malkom Gladvel od 2000 godina. Imeno, Gladwell veli deka poentata e vo toa kako ke gi postavis rabotite za da go resis problemot. Toj dava primeri od sekojdnevniot zivot koi donele fantasticni pozitivni rezultati, a za niv e upotreben minimalen napor i pari. Toj proces go povrzuva so epidemiite vo medicinata i kako tie se sirat. Na primer, Gladvel go sporeduva drasticniot pad na kriminalot vo New York vo 90-te godini so epidemija ili so „infeciranje” na lu|eto so anti-kriminalen virus. Sto e klucno za toj proces na presvrt? Vo New York vo toj period se doneseni odluki za gerilska borba protiv kriminalot i toa preku stavanje fokus na suzbivanje na najbenigniot tip na prekrsoci. Policijata ekstremno pazela i davala kazni za cistota ako nekoj frla otpadoci ili stava grafiti, kazni za nepocituvanje na javniot red, kazni za nepocituvanje na sistemot ako nekoj saka da se vozi besplatno vo metro, itn. Rezultatot e direktno resavanje na problemot so prepolovena brojka na nopozelni statistiki. Zosto da ne razmisluvame za vakov tip na nekonvencionalni resenija za nasite problemi vo Makedonija? Klucno e deka za da se sprovede uspesna epidemija mora da se veruva deka promenata e mozna, deka lu|eto mozat radikalno da gi transformiraat svoite odnesuvanja i ubeduvanja koga sooceni so praviot stimul. Istotaka, treba da se veruva deka so napravena mala promena bez golemi finansiski investicii vo prava nasoka moze da se dostignat golemi efekti. Treba da se razbira i procesot i relevantnite varijabli za sozdavanje na epidemii. Kako da pocneme pozitivni biznis epidemii? Ednostaven odgovor nema, no sigurno e deka moze da se eksperimentira. Na primer, na nivo na stopanski komori moze da se inicira akcija za sekoja kompanija vo Makedonija da stavi za cel da napravi eden elementaren cekor nadvor od granicite, da izvezuva ili da pomogne nekomu koj razmisluva za izvoz. Da se vospostavi atmosfera pome|u biznisite kade sto rabotenjeto vo Kosovo, Albanija, Bugarija, Crna Gora, Hrvatska i Srbija e normalna rabota. Veke ima pozitivni primeri kade sto makedonski kompanii so svoi pretstavnistva vo Albanija se nudat za pomos za kompanii koi razmisluvaat za vlez na toj pazar. Site vraboteni da razgovaraat so svoite menaxeri i da se zapoznaeni za koja e misijata i celta na kompanijata. Nezamisliv e jazot vo komunikacijata pome|u menaxmentot i vrabotenite vo biznisite vo Makedonija. Da razgovarame za tekovnite slucuvanja vo svetskite ekonomii za zaednicki da gi prepoznaeme trendovite. Za ilustracija, so zgolemuvanje na trosocite za transport na stoki duri i Kina stanuva nekonkurentna za odredeni proizvodi i uslugi. Kompaniite da isprakaat svoi perspektivni vraboteni na MBA programi nadvor od tesniot region, vo Francija, Germanija, Svajcarija ili Kina. Od druga strana, na nivo na drzava ima golem prostor za stimulansi koi bi mozele da dovedat do tocka na presvrt preku dosledno branenje na ednakvite pravila za igra za site, dopolnitelna liberalizacija na pazarite, voveduvanje na najnapredno zakonodavstvo vo informatickata tehnologija, vo finansiskiot sektor, vo carinata, vo namaluvanje na frikcijata za vodenje na biznis.
Tekstot e objaven vo Kapital na 18/9/08

Naftata i nie

2008-07-20T12:22:00.000-07:00

Cenata na naftata e izraz na ochekuvanjata za cenata na naftata vo idnina. Vo ovoj moment tie ochekuvanja se mnogu temni. Zatoa, cenata raste i e volatilna. Osobeno e izrazena zgolemenata potreba na Kina za ovoj resurs. Daniel Gros od Centarot za Evropski politicki studii od Brisel, fantasticno go pokazuva ova preku negovoto parce vo Financial Times "The China bubble fuelling record oil prices", preporachano od vlijatelniot kolumnist na FT,"A year of living dangerously for the world", Martin Wolf. Dopolnitelno, "commodities" se popularni kako asset klasa, i golem del od institucionalnite investitori(Penziski i Endowement Fondovi) realociraat pari vo investicii tuka. Toa znachi pogolemo pobaruvanje i za nafta, megjudrugite commoditites. Pogolemo pobaruvanje znachi rast na cenata za da se izednachi so ponudata. Mnogumina vo Makedonija veruvaat vo "teoorii na zavera", pa taka, lesno ja prenesuvaat vinata za cenata na naftata na t.n. berzanski igrachi ili spekulanti. Tochno e deka volumenot na transakcii na svetskite pazari za nafteni fjuchursi e zgolemeno za mnogupati, no toa pred se doprinesuva za podobruvanje na marginite na tie dogovori, a mnogu pomalku na cenata. Na primer, Generalniot direktor na British Petroleum, Tony Hayward, go potvrduva ova vo kolumnata sto ja objavuva vo FT "Let markets solve the energy crisis".

Vo istovreme, svetot se poveke veruva deka tesko e da se obezbedat novi izvori na nafta i proizvodstvoto na nafta da nadmine 80milioni bareli na den. Matthew Simmons, veteran vo industrijata za nafta, vo Economist "The only way is down" ne upatuva da veruvame vo ovaa premisa.
No, Amerika se mobilizira za da go vrati svojot sjaj i dominacijata vo energetskiot sektor. Mnogu vlijatelni lugje se javuvaat so svojot stav za promena. Nekogasniot naften magnat, T.Boone Pickens, so "My Plan to Escape the Grip of Foreign Oil" veruva vo mokta na inovacijata preku investiranje vo tehnologii na veter i priroden gas. Al Gore so govor "we can solve it" sto ja oglasi negovata verba vo energiite: solarna, veter i geotermalna. Toj veli deka e dosta da se zadolzuva SAD preku pari od Kina za da kupuva nafta vo Bliskiot istok, i negovata ideja e za 10 godini SAD celosno 100% da proizveduvaat struja od obnovlivi izvori. Krajno, mojot favorit, Tom Friedman, preku kolumnata "9/11 and 4/11", izrazuva negoduvanje za nedovolnoto cuvstvo na George Bush za sudbinata na momentot.

Krajno, mojata verba deka naftata do sredina na 2009 godina ke odi na 100USD e pod vlijanie i na Henry Groppe, veteran na naftenata industrija od Hjuston, Texas, kogo go gledav na predavanje za naftata na globalnata CFA Institute Konferencija vo Vancouver, Canada vo Maj ovaa godina 2008.

Intervju na A1 TV na 14.06.2008 19:17
Тренкоски: Ќе се стабилизира цената на нафтата Јанко Тренкоски

„Мислам дека цената на нафтата во периодот што доаѓа ќе се стабилизира и ќе падне можеби и помалку од 100 долари “, изјави во интервју за А1 Јанко Тренковски, економски аналитичар.

Има ли цената на нафтата лимит?

Мое мислење е дека лимит дефинитивно има и според некои констатации од врвни експерти, коишто јас чувствувам дека се на прав начин искажани, мислам дека лимитот ќе биде околу 100 долари, во годините што доаѓаат од 90 до 120 долари да се движи цената на нафтата по барел.

Тренковски, се согласувате ли со ставовите на експертот Цветковиќ од Регулаторната комисија за енергетика.

Мислам дека цената на нафтата во периодот што доаѓа ќе се стабилизира и ќе падне можеби и помалку од 100 долари бидејќи во овој момент оваа атрактивна цена нуди огромна заработувачка за сите производители на нафта. Затоа се најавува зголемување на производството.

Сведоци сме дека пред неколку дена, можеби поради политички причини и глобална нестабилност, Саудиска Арабија најави дека ќе го зголеми своето производство и мое мислење е дека ќе има стабилизација.

Зошто расте цената на нафтата без контрола? Се пумпа шпекулативно или реално?

Многумина сакаат да кажат дека на „Вол стрит“ си играат со цената на нафтата, но пред неколку дена генералниот директор на „Бритиш петролеум“, Тони Хеберт даде добра изјава каде со статистика вели дека тоа не е точно, туку напротив, Кина пред се, а со тоа Индија се главни причинители на зголемување на побарувачката, а од друга страна Русија во овој момент има значително намалување на понудата и тоа доведува до зголемување на цените во краток рок, сето е на пазарна основа.

Светот издржа војни на Блискиот исток и други големи кризи без вакви тенденции кога станува збор за црното злато. Зошто токму сега нафтата урива рекорди?

Кина и Индија растат со супер брзина, Русија последните пет години барел за барел го снабдува со нафта целиот нивен раст, но во овој момент Русија нема доволно капацитети, ги исцрпува своите резерви, има намалување на нејзиното производство, не само во Русија, туку и Британија, Норвешка и во исто време се бараат нови извори за понуда на нафта. Кога ќе дојдат, цената ќе се стабилизира.

Дали е поисплатливо да се инвестира во нафта отколку во хартии од вредност?

Можно е, но сепак јас би одел на покласични инвестиции. Многу добри перформанси имаат акциите на фирмите коишто ги градат оние алатки со коишто се црпи нафтата од дестинации како што се дното на одредени мориња, Арктикот и слично.

Има ли било каква врска поскапувањето на нафтата со изборите во САД? Пред секое менување на главниот жител во Белата куќа, светот е исправен пред некаков вид економска криза или предизвик?

Според моите познавања нема голема корелација иако може да се напомене дека кога Реган доаѓа на чело на Белата куќа, економијата пати големи турбуленции, има нафтена криза во крајот на 70-ите. Би ја споменал само таа корелација, но 80 година наваму не гледам корелација.

Rutas del Pacifico

2008-05-07T00:21:00.000-07:00

Vo novata programa na VMRO-DPMNE glavna biznis vest e objavata deka dokolu ostanat na vlast ke gi namalat stapkite na socijalnite pridonesi (penzisko, zdravstveno i za vrabotuvanje) za 10%. Narodski kazano, ako jas zarabotuvam neto 300 evra plata i sum prijaven na istata suma, togas deneska vo moe ime mojot rabotodavac plaka dopolnitelni 62% ili 180 evra vo davacki, sekoj mesec. So novite izmeni, vo 2011 godina, otkako ke se pominat site 3 fazi na namaluvanja, jas za moite 300 evra ke plakam 133 evra ili 45% vo davacki kon drzavata. Zastedata za rabotodavacot e 50 evra na mesecno nivo, ili 600 evra na godina za prosecen vraboten; toa za firmite e 10% pomal trosok za sekoj vraboten. Od gledna tocka na rabotodavac sekoe namaluvanje na trosocite e dobredojdeno. So godini ovoj predlog stoi na listata na zelbi na stopanskite komori. Go pozdravuvam ovoj poteg. Toa e dobro za konkurentnosta na nasata rabotna raka vo odnos na sosednite zemji. Dopolnitelno, golem broj na mali firmi vo Makedonija ke se resat da gi prijavat svoite rabotnici koi rabotat na crno. Moze da se ocekuva deka firmite sto egzistiraat na rabot na profitabilnost, no i onie koi se dobro stoecki, da ja zgolemat zarabotkata, a so toa da se izlozat na dopolnitelen rizik za investiranje vo nov ciklus na rast i razvoj. Nekoi firmi ke go podignat statusot na nekoi od svoite vraboteni od “minimalec” na nekoja porazumna cifra. Se javuva i efektot na kreiranje na bogatstvo vo privatniot sektor. Drzavata e los domakin po definicija, bez razlika kolku nekoj saka da ne ubeduva vo sprotivnoto. So ostavanje na parite vo stopanstvoto ke se kreira efektot na multiplikator, tolku potreben za nasata ekonomija. Se razbira, site ovie varijanti se pod pretpostavka deka Makedonija ima stabilna politicka i bezbednosna sostojba. Od druga strana, pak, vo fondovite za penzisko i zdravstveno osiguruvanje ke se sleat 29% i 35% pomalku sredstva, respektivno. Vo denesni cifri samo za Fondot za PIOM toa se brojki vo iznos od nesto nad sto milioni evra na godisno nivo. Zgora na toa, Vladata veke objavi deka ke rastat penziite za nad 20%(dopolnitelni 100 milioni evra). Prasanjeto e kako ke se pokrie ovaa najgolema dupka? Vo pozitivno scenario, ke ima novi vrabotuvanja, ke ima pokacuvanje na plati, danocnite prilivi ke rastat, vrabotenite ke se prijavuvaat na pogolema osnovica, i Makedonija ke se dvizi vo tigarski skokovi. Site sme srekni. So prosta matematika, so doza na konzervativnost, za da se pokrie dupkata vo Fondot za PIOM se potrebni novi 80 iljadi vrabotuvanja, so prosecna plata od nasiot gorenaveden primer. Plasticno kazano, toa znaci deka VMRO-DPMNE ocekuva vo slednite 4 godini nevrabotenosta da se namali za edna tretina, od segasnata 35% na 26% nevrabotenost. Daj boze. No, sto ako ne e taka? Sto ako do 2011 godina imame samo 40 iljadi novi vrabotuvanja, a sto ako ima minimalen rast od 20 iljadi? Sto ako se ostvarat scenarijata deka naseto neclenuvanje vo NATO tesko ke go pogodi biznisot i biznis klimata? Od kade prilivi vo Fondot za PIOM togas? Vo javnosta, vo izminatite denovi, se pojavi tezata citirana od visoki partiski funkcioneri vo VMRO-DPMNE deka vtoriot penziski stolb, potocno zadolzitelnoto kapitalno finansirano penzisko osiguruvanje, treba da se demontira, da zgasne, zaradi neprakticnost i mali garancii za stapka na oploduvanje na sredstvata. Bez da navleguvam vo razgoluvanje na ovie stakleni argumenti cinam deka ova ne e nisto poveke otkolu najava za alibi za spas na Budzetot dokolku se sluci toa netolku crno scenario za dupkata vo penziskiot sistem. Fakt e deka vo privatnite penziski fondovi na ime na individualni smetki na godisno nivo deneska se vlevaat nad 30 milioni evra i taa brojka ke raste vo slednite godini. Taka, tie licni zastedi na recisi edna tretina od site vraboteni lica vo Makedonija veke stanuvaat posakuvan plen za nenasitniot Big Brother, narecen - drzaven aparatchik. Namesto da rusime, zosto da ne ja usmerime nasata energija vo gradenje? Vo Chile, na primer, reformite na penziskiot sistem pocnale vo 1981 godina pod vodstvo na legendarniot Jose Pinera od skolata na Milton Fridman. Deneska, vozacite na moderniot avtopat “Rutas del Pacifico” od Santiago, vo vnatresnosta, do Vina del Mar, na obalata, uzivaat vo svojata investicija. Tie se sopstvenici na ovoj infrastrukturen proekt preku vlozuvanje na penziskite fondovi. Spored nedelnikot Businessweek, na eden od bilbordite na ovaa krstosnica pisuva: „tvoite zastedi go finansiraat ovoj avtopat, a ovoj avtopat ke ja finansira tvojata penzija.” Deneska vo Chile nad 97% od populacijata na vraboteni lica participiraat zadolzitelno penzisko osiguruvanje, dodeka vo penziskite fondovi ima neto sredstva vo iznos od 70% od BDP.

10 cekori

2008-05-06T08:38:00.000-07:00

Izborite, iako vo pogresen moment, nosat moznost za da se debatira okolu biznis prioritetite na nasata drzava. James Carvill, koj kako sovetnik i strategist na Bill Clinton, vo vreme na izborite vo 1992 godina koga soparnik mu bil George Bush-postariot, vleguva vo istorijata na politikata vo SAD so poednostavuvanje i lasersko fokusiranje na celite na kampanjata, stavajki samo tri: Promena, ili isto pa isto (Change vs. more of the same); Ekonomijata e bitna, glupco (It's the economy, stupid); Ne go zaboravaj zdravstvoto (Don't forget health care); Vo toj stil, od ekonomski aspekt, vo Makedonija e potrebno da se posveti ogromno vnimanie na slednite 10 cekori:
1. Resi go imeto; ova e absoluten prioritet broj eden, toa na site ni e jasno. Vo prvite 3 meseci ocekuvame ogromen napor od nasata Vlada da se najde kompromis prifatliv za dvete strani.
2. Resi gi Albancite; i ova e kompromis sto mora da se napravi. Ocigledno e deka apetitite na Albancite postojano se zgolemuvaat i pokraj Ohridskiot dogovor. Dali Albancite ke ni priredat iznenaduvanje nesto slicno kako Grcite so imeto, koga posle 17 godini pregovaranje za imeto vsusnost se pokazuva deka nitu edno ime ne e resenie. Na slicen nacin, se ragja stravot deka i tie nasi sogragjani rabotat na druga agenda. Koja i da e agendata, da ja znaeme denes.
3. Trgovskiot deficit e tuka i boli; Ima li takov maz sto ke napravi nesto okolu ova prasanje? Ovoj antologiski problem se zgolemuva i pretstavuva zakana za nasata drzava. Vo ekspanzija na kreditno zadolzuvawe na naselenieto od nad 40% na godisno nivo, rekordno se zgolemuva uvozot, i so toa i dolgovite na drzavata. Od druga strana, privatnite transferi kako tampon za dupkata vo platniot bilans se zabavuvaat, i nivniot rast e samo 10%. Ako veke davame subvencii, tie treba direktno da se povrazani so izvoz. Vo edna prigoda, pred nekolu godini od Carinskata uprava pobarav lista na top 100 izvoznici. Me izvestija deka toa e tajna. Ne sum siguren dali nesto se smenilo vo Carinata vo odnos na izdavanje na informacii, no uveren sum deka nie treba da gi slavime nasite top 100, sekoja godina, so javno deklariranje na nivniot doprinos za nasata blagosostojba. Samo taka mozeme da gradime duh na izvozno orientirana ekonomija.
4. Nov zakon za rabotni odnosi; Sostojbata so nevrabotenite i statistikata e kasha-popara. Vo 2004 godina vo Makedonija se provlece eden nov Zakon za rabotni odnosi. Istiot, trebase da resi mnogu raboti vo biznisot od aspekt na zgolemena fleksibilnost vo vospostavuvaweto na rabotnite odnosi, a so toa i namaluvanje na nevrabotenosta. Absoluten neuspeh! Makedonija ima antibiznis Zakon koj gi zgolemuva trosocite za rabota. Ako dobro se sekavam, glasanjeto na toj zakon bese proslavuvano od strana na Sindikatite. Taka ne se stanuva atraktivna biznis destinacija, koga sindikatite ja vodat biznis politikata vo postsocijalisticka ekonomija.
5. Privatizacija i deregulacija; Vo kontekst na resavanjeto na site otvoreni temi so makedonskite Albanci treba da se insistira na umna privatizacija na sto e mozno poveke drzavni kompanii. Ne moze Makedonska Posta da bide damping za vrabotuvanje na partiski kadri, na primer. Prodajte gi site udeli na drzavata vo Makedonski Telekom, a privatizirajte delovi od MEPSO, Aerodromite, i Vodovod i kanalizacija preku berzata.
6. Domasna energija; Nedostatokot na elektricna energija, i haosot vo ovoj sektor, e eden od pogolemite neuspesi na Vladata. Dolgorocno resenie mora da ima. Ne sum siguren deka Zakonot sto ceka za glasanje e najdobroto resenie.
7. Ne se mesaj vo biznisot; Zadacata na sekoja Vlada e da gi sozdava pravilata na igra i da gi izramnuva terenot, no ne i da se natprevaruva. Postojat nekoi adolescentni potrebi na nekoi lugje vo Makedonija koga ke dojdat na vlast da ni pokazuvaat kolku gi biva za biznis.
8. Ne kradi; Korupcijata i sudstvoto ostanuvaat rak rani na naseto opstestvo. Vo istovreme se pojavuvaat somnitelni tenderi i netransparentni dilovi so privatniot sektor. Toa e najgolemoto predavstvo za eden politicar.
9. Namali ja administracijata i izgubi go rejtingot; Makedonija e zemja koja sto treba da ima konkurenta prednost vo odnos na svoite sosedi. Taa prednost ja gledam vo mala i superefikasna administracija. Kaj nas, za zal, drzavniot aparat ima samo eden pat-nagore. Taa brojka od nad 100 iljadi lugje treba da se prepolovi.
10. Vizi za site; Makedonija ne e del od biznis svetot i trosokot za vodenje biznis e ogromen.

Tekstot e objaven vo Forum na 24/04/2008, napisan na 19/04/2008

Investitorski aktivizam

2008-04-17T01:02:00.000-07:00

Minatata nedela na devettata godisna konferencija na Makedonskata Berza, megjudrugoto, se isfrlija nekolku scenarija za razvoj na nastanite povrzani so cenite na akciite do krajot na godinata. Od edna strana, se optimistite, kako na primer brokerite, koi veruvaat deka golemiot pad na cenite, koj se doblizuva do 50% od vrvot dostignat na 31 avgust 2007 godina koga indeksot MBI-10 bese 10.058 poeni a sega na pocetokot na ovaa nedela e 5.400, e rezultat na preterana reakcija kaj stranskite investitori, a ne na dobriot profit na kompaniite vo Makedonija -za nad 100% pogolem od 2006 godina. Od druga strana, se analiticarite, kako na primer Sam Vaknin, koi go gledaat MBI-10 preku desette kompanii vo nego (Alkaloid, Beton, Granit, Komercijalna Banka, Makpetrol, Makstil, Stopanska Banka Bitola, Toplifikacija, Ohridska Banka i Teteks), i zaklucuvaat deka cenite na akciite se seuste preceneti i deka treba da pagjaat uste 20% od deneska se do 4.300 indeksni poeni. Vo taa debata, ocigledno e deka konecno se vnesuva nova pretpostavka kaj investitorite vo odnos na investiranjeto na berzata, a toa e deka cenite na akciite ke bidat tesno povrzani so nivoto na profitot, stabilnosta, kako i rastot na kompaniite. Toa e revolucija vo razmisluvanjeto. Dopolnitelno, toa e celosen presvrt vo odnos na dosegasnite premisi vo koi domasnite kompanii se tolkuvaa kako dobar dil bidejki tie se pretstaveni so mnogu pomala knigovodstvena vrednost otkolku realnata, kako rezultat na procesot na privatizacija. Smetam deka vtoriot kamp od debatata ke prevagne. Na dolg rok, sekogas vo istorijata na svetskite pazari na kapital cenite na akciite se vo direktna korelacija so rezulatite i doagjaat na sredno nivo na nekade pod 15 pati P/E (koeficient na cena na akcija podelena so profit), i pod 2 pati P/B (koeficient na cena na akcija podelena so knigovodstvena vrednost). Na Makedonskata Berza deneska cenite na mnogu od 43-te kotirani akcii se seuste nad nivo od 20 pati P/E, sto e pretpostavka deka rastot na profitot na samata kompanija ke bide nad 20% na godisno nivo. Vo 2007 godina rastot na profitite na MBI-10 bese vo prosek 15%. Vo istovreme, P/B koeficientot koj e tesno povrzan so knigovodstvenata vrednost i stabilnosta na kompanijata e na nivo od nad 3 pati. Na evropskite pazari toj koeficient kako sredna vrednost e nesto pod 2 pati. No, najdobar trend e toa sto na makedonskiot Pazar se sozdava kriticna masa na investitori, zaedno individualni i, pred se, institucionalni, koi ke baraat reformi vo sistemot i kaj kompaniite. Vo Hrvatska deneska ima nad 100 investiciski fondovi. Toj trend doagja i vo Makedonija vo koja vo 2008 godina brojkata ke bide zgolemena od 3 na 10 (vo najava se Moj fond, Komercijalna, Medvesek Pusnik od Slovenija, Tutunska, itn.). Dopolnitelno, na pazarot kaj nas aktivno funkcioniraat i privatni fondovi. Kako rezultat, site sofisticirani ucesnici na pazarot ke pocnat da gi nagraduvaat kompaniite preku plakanje na premium ili povisoka cena za akcija vo odnos na osnovnite parametri, samo dokolu kompaniite pokazuvaat transparentnost, dinamicnost i rezulatati. Vo takov razvoj na nastanite, nema da moze Replek da ostvaruva pogolem profit od Makpetrol, a vo istovreme Makpetrol da bide vrednuvan so P/E koeficient od 50. Isto taka, domasnite kompanii prikazuvaat porazitelni rezultati vo odnos na koeficientite ROE i ROA koi opredeluvaat procent na povrat na vlozeniot kapital i sredstva. So drugi zborovi, dokolku e tocna tezata deka kompaniite vo realnost se mnogu podobri no tie gi krijat profitite, togas, ovie novi investitori ke gi nateraat kompaniite da ja prikazat realnata slika. Denot za takov investitorski aktivizam e na povidok. A so toa, nema da ni bidat potrebni novi i novi konferencii i knigi za Korporativno upravuvanje, koi za zal se deklariraat kako pomos na Makedonija od EU i SAD preku debelo naplateni konsultantski saatnici i dnevnici. Revolucijata doagja odvnatre.

„Il faut de l’audace, encore de l’audace, toujours de l’audace” - Danton

Freakonomics: Makedonija e najgolemiot turisticki investitor vo Grcija!

2008-04-08T05:37:00.000-07:00

Minatata nedela, na 2 April, kako bomba odekna plateniot neprijatelski komercijalen oglas -„Gruevski poklonet pred grobot na Goce Delcev”, objaven vo Financial Times, International Herald Tribune i drugi vlijatelni vesnici vo svetot. Nesomneno e deka taa grckata propaganda za vremetraenje na NATO samitot vo Bukurest e naracana od vlastite vo Atina. Vesta za ovoj oglas ogorceno se prenese i na naslovnite stranici na nasite dnevni vesnici. Ne mozev da izdrzam a da ne go kupam pecatenoto izdanie na Financial Times od toj datum. Nastrana od diskusijata okolu vekovnoto pravo na Grcija nad imeto Makedonija i nekonstruktivnosta na nasata politika, megjudrugoto, vo toj tekst se naglasuva faktot deka Grcija e najgolem investitor vo nasata zemja. Moram da potenciram deka toj argument stoi na labavi noze. Grcija, nadvor od cesni isklucoci, e „politicki” a ne ekonomski motiviran investitor vo ekonomijata na nasata zemja. I zatoa, logicno, ako Grcija e najgolem investitor vo Republika Makedonija, togas Makedonija e najgolemiot turisticki investitor vo Grcija. Vo statistikata na Narodnata banka za periodot od 1997 do 2006 godina se proknizeni vkupno 2 milijardi i sto milioni evra stranski direktni investicii. Od toa, Grcija ucestvuva so vkupno 320 milioni evra na kumulativni direktni investicii do krajot na 2006 godina, ili vkupno 15% od sumata. Taa e na vtoro mesto po Ungarija so Matav, koj napravi investicija od okolu 300 milioni evra za kupuvanje na nad 50% od Makedonski Telekomunikacii vo 2001 godina. Interesno e da se napomene deka 200 milioni evra ili 63% od grckite investicii se slucuvaat vo vremeto koga na vlast e Ljubco Georgievski od 1998 do 2002 godina, koj vsusnost otvoreno ja promovirase Grcija kako nas sojuznik. Za ilustracija, nasata najgolema banka Stopanska Banka AD Skopje, vo 2000 godina e privatizirana so investicija na NBG(Nacionalna Banka na Grcija) na suma od okolu 75 milioni evra, zaedno so IFC i EBRD, za 85% od kapitalot. Najgolemiot akcioner na NBG e grckata Vlada so kontrola na 18% od glasackite akcii. Vo momentov, sedum godini podocna, Stopanska Banka Skopje pravi godisen profit od recisi 18,3 milioni evra i ima pazarna kapitalizacija na Makedonskata Berza od 254 milioni evra. Da ne zaboravime deka vo avgust mesec 2007, koga cenite na akciite go dostignaa vrvot, Stopanska Banka AD Skopje bese vrednuvana od investitorite vo iznos od 325 milioni evra. Znaci, NBG kade sto drzavata Grcija e najgolem akcioner za nepolni 8 godini ja zgolemi vrednosta na svojata investicija za recisi 3 pati. Toa e dobar biznis za Grcija: em zarabotuvas-ekonomski, em se falis po svetski vesnici-politicki. Na sto mislea, i kolku nadaleku, nasite politicari koga ja prodavaa ovaa zlatna kokoska? A sto stanuva so za mnogumina „najlosata privatizacija na site vreminja”-OKTA? Zarem mozeme so zdrav razum da gi prifatime onie triesetina milioni evra, i onie pari za doinvestiranje za gradenje na nafotovodot Skopje-Solun, vo stranska direktna investicija vo OKTA od strana na Hellenic Petroleum kako pozitivna rabota? Vo Helenik Petroleum 35,5% od sopstvenosta e vo racete na Grckata drzava, a 35,9% vo racete na Spiro Latsis, najbogatiot Grk koj e na 68 mesto na listata na svetski miljarderi na Forbs magazinot za 2007 godina. Gospodinot Latsis, megjudrugite, e mnogu dobar prijatel so Jose Manuel Baroso, pretsedatelot na Evropskata Komisija, so kogo cesto se druzat na negovata jahta, spored Vikipedija. Otsega se gleda kako Makedonija ke vleze vo EU! Tret, Kosmofon e vo sopstvenost na Kosmote, koja pak e vo 98,6% sopstvenost na OTE, vo koja Grckata drzava ima 28% sopstvenost. Za rezime, vkupnata investicija na ovie tri kompanii koi se so vlijatelna drzavna sopstvenost iznesuva polovina od site direktni investicii na Grcija vo Makedonija. Ostanati grcki investicii vo Makedonija, kako na primer Zito luks i Mermeren Kombinat Prilep, bea znacitelno pomognati od EU fondovite i kreditite na EBRD, pod lazno pokritie na Paktot za Stabilnost i EU Samitot vo Solun. Ne, blagodaram! Od druga strana, pak, Republika Makedonija, po glava na zitel, e najgolemiot investitor vo turistickoto kese na Helenskata Republika. Da, toa e fakt! Edinstveno Albanija, od site zemji vo evropa i svetoto, e vo prednost, po glava na zitel, vo vkupno vlezovi vo Grcija vo 2006 godina, najnova statistika, spored Nacionalniot statisticki sekretarijat na Grcija. No, Albanija praka mnogu imigranti-privremeni rabotnici, dodeka Makedonija praka mnogu turisticki evra. Spored nivniot sekretarijat, vo 2006 godina, 350.043 pati makedonski gragjani vlegle vo Grcija-rekord po glava na naselenie od site zemji vo Evropa i svetot sto prakaat turisti vo GR. Ako pretpostavime deka se potroseni po 100 evra, i e pominat 1,5 den prestoj, i e platena viza, togas jas doagjam do konzervativen podatok od „investirani” priblizno 60 milioni evra godisno. Ako taa brojka se pomnozi so samo 6 godini, togas gledame deka investiciite na makedonskite gragjani vo prijatelska Grcija se na nivo na investiciite na Grcija vo nasata zemja.

Diktatura na talenti

2008-03-26T23:57:00.000-07:00

Povrzano so nacinot na vodenjeto na zavrsniot cin na pregovorite za naseto megjunarodno ime mozat da se napravat mnogu paraleli so vodenjeto na biznis vo Makedonija. Glavniot zaklucok sto moze da se izvlece e ekstremno niskoto nivo na podgotvenost na samite akteri, zaedno politicarite i biznis liderite, za vodenje na „d’affaires” vo eden globalen svet. Na primer, vo politikata vo ovoj sudbonosen period na nasiot narod i drzava nie sme ostaveni na lugje koi ne se na isto nivo so svoite sogovornici. Adamantios Vassilakis, grckiot pregovarac, spored soopstenija za javnosta vo ON, ima kariera od recisi cetirieset godini vo diplomatijata. Toj bil del od grckata ambasada vo Tirana vo dalecnata 1975 godina. Ponatamu vo karierata vo ramki na Ministerstvoto za nadvoresni raboti se fokusiral na Istocna Evropa i SSSR vo vreme na ladnata vojna, i ucestvuval vo rabotata na NATO. Stanuva glaven konzul na Grcija vo San Francisko, eden od trite najgolemi finansiski centri vo SAD, vo 1985 godina. Vassilakis e del od grckata misija vo ON vo New York od 1991 godina, a krunata na svojata kariera ja pravi kako postojan pretstavnik na Grcija vo OON so pocetok vo 2002 godina. Vo taa nasoka, stanuva jasno zosto onoj govor na teloto kaj nego koga go gledame na televiziskite ekrani zraci so samodoverba, komfort vo sopstvenata koza, i kontrola nad situacijata. Voopsto ne treba da se spomnuvaat impozantnite biografija i dostignuvanja na Theodora "Dora" Bakoyannis , edna od 100-te najmokni zeni na svetot spored magazinot Forbes. Vo biznisot, od druga strana, istotaka ziveeme vo svet kade nema slucajnosti. Vo Kina, na primer, vodacite na site kompanii se biraat spored tocno odreden kluc baziran na zaslugi i kvalitet. Nivniot izbor i filtracija na kadri e po Darvinisticki princip, samo najdobrite odat ponatamu. Roditelite i posirokata familija na sekoe dete vo Kina uste od najrani godini im instaliraat operativen sistem na vrednosite na Konfucie, na hierarhija i naporna rabota. Vo toj ekstremno naporen i elitisticki sistem se sozdavaat kadri koi utre ke treba da se borat so slicnite od Amerika, Japonija i Indija. David Brooks, ugleden kolumnist na New York Times, ovoj porces go vika „Diktatura na talenti”. Kade e Makedonija vo toj biznis svet? Za kakva hierarhija govorime vo nasata zaednica, kade sto sekoj mlad covek so odelo od Zara i temni naocari smeta deka moze da bide menagjer. Od druga strana, najgolemoto dostignuvanje na nasata biznis zaednica e Biznis uciliste vo Solun, dodeka za grckata elita se Harvard i Oxbridge. Deneska najdeficitarna rabotna pozicija vo Makedonija e onaa na menagjer(direktor), kako vo biznisot taka i vo politikata. No, menagjerot po definicija treba da ima iskustvo, da izleze kako najdobroto od eden hierarhiski sistem, i da zraci so integritet i etika. Vo mojata profesija, investicii i upravuvanje so fondovi, vo svetot postoi opsto priznaena titula CFA(sertifikuvan finansiski analiticar). Istata, vo 2008 godina ke probat da ja dobijat nad sto iljadi lugje od site delovi na svetot. Vo Makedonija, stariot kov na direktori vo finansiskiot sektor ne znaat za sto stanuva zbor. Nevozmozno e so takvi lokalni sfakanja na segasnite lideri vo politikata i biznisot da odime napred i da gi dobivame bitkite na veke izramnetoto pole za natprevar pomegju narodite. Iako, smetam deka denesnoto vreme e vreme na edinstvo i trezvenost, a ne vreme za kritika. Davam poddrska na site nasi lideri koi ke treba da donesat razumni odluki vo ovie denovi. Sepak, smetam deka vo vreme na golemi prelevanja, buri, se slucuva kreativna destrukcija, a so toa i napredok. Ekonomistot Joseph Schumpeter e toj sto ja vnesuva terminologijata na „kreativna destrukcija” kako definicija za dobrata strana na kapitalizmot. Jas veruvam vo toj slobodarski duh na inovacija i progres. Makedonija treba da izleze kako podbednik od ovaa bura, no najveke za sebe si. Kreativnata destrukcija, na primer, ja baram vo samite politicki partii. Zarem ne e vozmozno istite da finansiraat del od svojata mlada krv za da moze da se skoluva na najprestiznite univerziteti vo Evropa i SAD.
--------------------------------------------------------------------------------
Dan Doncev e edinstven primer na politicar vo Makedonija, koj sto otide da se obrazuva na Harvard Kenedi Institutot za Drzavna politika. Toa e kolosalno pomestuvanje na oskite vo domasniot politicki mozok i e primer za istoriskite citanki i za site onie koi se bavat so politika i biznis. Treba da se pozdravi Gruevski za vnesuvanje na idejata za Harvard(Mizo), Univerzitetot na Pensilvanija (Samak), Kornel(Taskovik), i Emori(Trenkoski, postariot), vo naseto sekojdnevie. I toj potez e za istorijata. No, da ne zastaneme tuka, da vovedeme sistem na zaslugokratija i diktatura na talenti, kako vo politikata taka i vo biznisot.

Magjepsan krug

2008-03-18T04:34:00.000-07:00

Nesomneno e deka deneska se naogjame vo edna golema globalna finansiska kriza. Tenzijata kako da se vzestuva, namesto da pritaji. Epicentarot e Amerika. Na primer, ovaa nedela padna edna vlijatelna banka na Vol Strit. Bear Stearns ima dolgogodisna tradicija so pocetok od 1923 godina. No, bez razlika na impresivniot rast i razvoj, bankata vlegla vo likvidnostni problemi povrzani so zamrznuvanjeto na trguvanjeto so hartiite od vrednost izvedeni od hipotekarnite-stanbeni krediti. Vo eden moment, minatiot petok, na bankata i se slucuva klasicna navala za povlekuvanje na parite i vlogovite („bank run”) od strana na klientite. Za da se spasi Bear Stearns od kolaps i stecajna postapka, vo posleden moment drzavata vo partnerstvo so privatniot sektor pravi dil preku koj bankata J.P. Morgan celosno ja kupuva Bear Stearns za cena od samo 2 dolari po akcija. Interesno e da se napomene deka pred edna godina, vo januari 2007 godina, Bear Stearns trguva na Njujorskata Berza za 170 dolari po akcija. Vakov nacin na intervencija od strana na drzavnata Centralna banka ne e viden od vreminjata na Golemata Depresija vo 1930 godina. Kako sto komentira eden amerikanski analiticar, „koga si na rabot na bezdnata, togas ne e potrebno da kalkuliras okolu malite detali, tuku treba da prevzemes hrabri i golemi odluki”. Vo istovreme, opsto prifatenata ekonomska izreka veli deka „ako Amerika pocnuva da kiva, togas ostanatiot svet faka grip”. Ottamu, prelivanjeto na celiot stres vo globalni razmeri e normalna pojava. No, prasanjeto e dali sme na rabot na nova Golema Globalna Depresija? Ima mnogu raboti sto se slucuvaat vo globalnata ekonomija koi naveduvaat na specificnosta na segasnata situacija. Imeno, deneska svetot se naogja vo period na konstanten rast na cenite na energijata i na hranata. No, taka bilo i vo vreme na recesijata vo SAD od 1973-75. Vo istovreme, vo razvieniot svet, a pred sé vo Amerika, cenite na nedviznostite rapidno pagjaat (pukna balonot na nedviznosti) predizvikani od nekontroliraniot plasman na stanbeni krediti. Pagjaat i cenite na akciite. Golem broj amerikanski gragjani zavisat od vrednosta na svojata kuka i vrednosta na zastedite vo svoeto portfolio od investicii na berza. Za prv pat po 17 godini na rast se slucuva cenite na nekretnini da se namaluvaat. Paralelno na toa, namalenata ekonomska aktivnost na naselenieto predizvikuva brojkata za nevrabotenost da raste. Spored Larry Summers, poranesen minister za ekonomija na SAD pod pretsedatelot Klinton i eden od najgolemite zivi ekonomisti, toa se tri paralelni procesi koi predizvikuvaat simultani magjepsani krugovi. Edniot, likvidnosten magjepsan krug, predizvikuva lugjeto da prodavaat akcii i nekretnini za da sprecat zagubi, no so toa dopolnitelno ja rusat cenata. Vtoriot, Kejnzijanski magjepsan krug, predizvikuva lugjeto da imaat namaleni plati ili da ostanat bez rabota, a so toa se namaluva i zarabotkata na drugi povrzani lugje, so sto uste poveke se namaluva potrosuvackata. I tretiot spored Samers, krediten magjepsan krug, e kade sto firmite dozivuvaat zagubi, a so toa gi namaluvaat aktivnostite, sto ponatamu predizvikuva dopolnitelni ekonomski zagubi na treti firmi. Razvojot na nastanite se vlosuva od den za den. Ocigledno e deka edinstven izlez od ovaa golema opasnost e vmesuvanje na drzavata. So slucajot Bear Stearns, Amerikanskata drzava odlucno vleguva vo uloga na spasitel. Vo svetskite finansiski vesnici se spomnuva iskustvoto od [vedska vo 1990 godina, koga pod vodstvo na Bo Lundgren, minister za finansii, so politika na direkten drzaven intervencionizam uspesno ja resava kreditnata kriza. I Makedonija e del od svetot, i del od taa kriza. Kaj site investitori postoi golem strav od gubenje na sopstvenite zastedi. Indeksot na Makedonskata Berza, MBI-10, zagubi dopolnitelni duzina procenti, i e pod 6000 poeni, vo poslednata nedela. Vo psihologijata na pazarot se isprepletuva i nestrplivosta za otkrivanje na site nepoznanici. Sentimentot e ocaen i pesimisticki. Dali ke vlezeme vo NATO ili ne? Zosto tokmu sega Tachi go napravi svojot „salto mortale”? Zarem ne moze Bugarskiot Pretsedatel da se strpi vo odnos na svoite tolkuvanja na istorijata? Ili pak, zosto Kosovo ne pokaze dobra volja okolku granicata? Kade se Amerikancite i nivniot slobodarski duh vo odnos na podrska na nasite pozicii nasprotiv Grcija? Za odgovor na ovie prasanja i kaj nas e potreben vidliv glas na poslednata linija na otpor artikuliran preku ustite na nasite lideri.

Oriste lokoumades ΠΓΔΜ

2008-03-12T01:28:00.000-07:00

Ovaa nedela, vo Elefteros Tipos(Ελεύθερος Τύπος), relevanten grcki dneven vesnik, imase tekst prenesen od nasite domasni mediumi deka Grcija e vtor po golemina investitor vo Makedonija so vlozeni 263 milioni dolari vo periodot do 2000 do krajot na 2006 godina. Spored vesnikot, sedum od 17-te najgolemi stranski investicii vo Makedonija se grcki, a vo firmite kade dominanten e grckiot akcionerski kapital se vraboteni 20.000 makedonski gragjani. Mojata pretpostavka e deka ovoj tekst e objaven kako dokaz za konstruktivnosta na Grcija vo odnos na sorabotkata so Makedonija i prasanjeto so imeto. Bez razlika, toa e pogresna konstatacija. Deneska, Grcija se cini deka vodi drzavna politika za ekonomsko slabeenje na Makedonija potencirana preku otsustvo na novi investicii. Iako, mora da se priznae deka ovoj trend e vidliv za poslednite nekolku godini i e dijametralno sprotiven vo odnos na onoj na pocetokot na mileniumot. Za ilustracija, istorijata na ekonomskata sorabotka so Grcija mozeme da ja podelime na 4 dela. Prviot period bi go narekol „pekolot”. Toj e zapecaten so ekonomskoto embargo za vreme na naseto osamostojuvanje vo 1994 godina koga ne postoi ekonomska sorabotka pomegju dvete strani. Potoa, vo 1996 i 1997 godina, e vremeto na stabilizacija. Togas se naredija, edno po drugo, prodazbite na domasnite trofeji na nasata privatizacijata kako na primer Cementarnica Usje i Pivara Skopje na renomiranite Titan i Coca-Cola Hellenic Bottling Company S.A.. No, vo toj period se pojavuva i familijata Veropulos od Atina so svojata hrabra investicija vo grinfild lanec na supermarketi pod brendot Vero. Sledi „renesansata”, vreme koga Ljubco Georgievski stapuva na sila i ja prevzema vlasta vo Makedonija. Trae od krajot na 1998 do famozniot 15-ti septemvri 2002 godina. Toa e periodot na smena vo politikata na Atina, so sto se veruvase deka taa ke ja stavi Makedonija pod kontrola dokolku ekonomski ja preplavi. Ovaa pretpostavka bese celosno iznudena od nezapirliviot proces na evropeizacija na celiot region. Se razbira, pomognata i od politikata i/ili korumpiraniot karakter na nasite vlasti. Vo toj period po Kosovskata vojna vo 1999 i pagjanjeto na Milosevic vo 2000 godina, Evropskata unija preku inicijativata na Joshka Fisher poznata kako Pakt za Stabilnost soopsti deka na Jugoistocna Evropa i treba Marsalov plan za razvoj kako sredstvo za nadminuvanje na konfliktite. Taka, itrata Grcija so dopolnitelna pomos na evropski pari siroko gi otvori portite na vardarskata dolina. Vo „renesansata” se sluci prevzemanje i investiranjeto na grcki kompanii vo Okta, Kosmofon, Zito luks (Elbisko), Stopanska Banka Skopje (Nacionalna Banka na Grcija), Mermeren Kombinat Prilep (Kirijakidis), Kreditna Banka (Alfa), Germanos, Strumica Tabak (Mihalides) i Makedonski Telekomunikacii AD (Kosmotelko na Kondominas). Nekoi od ovie investicii se direktno povrzani so Premierot Ljubco Georgievski i negoviot najtesen tim i se dilovi na Grcija kako drzava. Kako celosna „polukruzna”, po 15-ti septemvri doagja periodot na prinudno sletuvanje ili „hard-landing”. Togas, Branko Crvenkovski e liderot na Makedonija a slucajot Okta e najdobar primer za zaladuvanje na odnosite. Ovoj cetvrt del od sinusoidalniot ciklus na ekonomskata sorabotka pomegju dvete zemji trae do deneska. Vo istovreme, jasno e deka i vo Grcija, po olimpijadata i izborot na novata desnicarska Vlada vo 2004 godina, gordata politika na Karamanlis odluci da ne dava podrska na biznisot da investira vo Makedonija. Naprotiv, tie ja zaobikoluvaat nasata zemja vo pohodot za osvojuvanje na Balkanot preku znacitelni investicii vo strateskite zemji: Srbija, Romanija i Bugarija. Ako se sporedat brojkite na grcki investicii vo gorenavedenite zemji so brojkite za Makedonija, togas stanuva mozna tezata deka Grcija vodi politika na ekonomsko oslabnuvanje na Makedonija. Imeno, vo poslednite 6 godini nema novi brend investitori od Grcija vo Makedonija. Ednostavno nema. Dodeka vo Srbija, za poslednite 6 godini do 2006 godina se investirani 2 milijardi evra, spored Grckoto biznis zdruzenie vo Belgrad, i toa vo golem opseg na industrii. Krajno, vistinata e nekade na polovina. Makedonija e mal neatraktiven pazar. Vo istovreme, primerot na Vero pokazuva deka profitot e najgolem motivator i e najsilen argument protiv bilo kakvi ocenki za vlijanie na politikata vo ekonomskata sorabotka. No, i nie imame odreden skepticizam vrz cesnite nameri na ekspanzijata na grckiot biznis kaj nas. Vo 2006 godina vo mediumite se spekulirase deka najdobrata ponuda pri prodazbata na Komercijalna Banka AD e od grcka banka.

Kurtovska Kapija

2008-03-12T01:15:00.000-07:00

Kako sto zemjodelcite imaat sezona na berenje na piperkata „kurtovska kapija” sekoj septemvri, taka i berzata ima sezona na finansiski rezultati. Se naogjame vo nea. Minatiot petok, na 29-ti fevruari, recisi site od kotiranite akcionerski drustva pocnaa da gi objavuvaat nerevidiranite bilansi na uspeh. Nerevidirani bilansi na uspeh ne se nisto poveke otkolku otcet za najosnovnite tri „pazardziski” esapi: promet, trosoci i profit. Tie se nervidirani bidejki se ceka usvojuvanjeto na zavrsnata smetka i izvestajot na revizorot na akcionerskite sobranija na sekoja od kompaniite, sto treba da se sluci vo mesecite mart, april i maj. Vo najgolem broj od slucajite, nerevidiranite finansiski brojki se isti kako i revidiranite, so cesni isklucoci kako na primer Teteks i Toplifikacija. Pozitivna vest e toa sto nasite kompanii, ako gi zememe kako reprezentativen primerok kompaniite vo berzanskiot indeksot MBI-10, go rastat prometot i profitot vo 2007 godina koga se sporeduva so 2006 godina. Zbirniot profit na tie deset kompanii od indeksot im raste za 15% vo odnos na prethodnata godina. Ako go konsultirame legendarniot Peter Lynch, portfolio menadzerot poznat po svojot ogromen uspeh vo oploduvanjeto na parite na investiciskiot fond Fideliti Magelan vo osumdesetite godini od minatiot vek so ostvaren prosecen prinos od nad 20% na godisno nivo vo period od 13 godini, togas, bi zaklucile deka nasite kompanii se na dobar pat i se blisku do klasifikacijata na „brzo-rastecki”. Brzo-rastecki kompanii, spored Lynch, se onie kompanii sto se razvivaat so porast od nad 20% od godina za godina vo period od najmalku pet godini po red. No, jas ne bi se nadeval na dostignuvanje i nadminuvanje na toj rast na profitot vo 2008 godina kaj nasite kompanii. Vo istovreme, ako gi analizirame zbirnite vrednuvanja na site kompanii od MBI-10, togas mozeme da zaklucime deka vrednuvanjeto na kompaniite na Makedonskata Berza se doblizuva do nekoe realno nivo. Imeno, deneska nivoto na cenata na akciite vo odnos na profitite, ili klasicniot p/e koeficient, vo Makedonija na MBI-10 (sostaven od akciite na Alkaloid, Beton, Granit, Komercijalna Banka, Makpetrol, Makstil, Stopanska Banka Bitola, Toplifikacija, TTK, i Teteks) so vklucuvanje na najnovite finansiski rezultati e na nivo od 27. Ovoj koeficient dava moznost za ocenka dali eden pazar na kapital e preskap ili pak e korektno vrednuvan. So drugi zborovi, vo Makedonija se ocekuva deka ke treba da pominat 27 godini, so pretpostavka za konstanten profit, da si gi vratis parite od investicijata. Vo istovreme, P/E koeficientot se sporeduva i so nivoto na porast na profitite sto investitorite gi ocekuvaat vo idnina. Za ilustracija, nivoto na P/E koeficientot pokazuva deka investitorite na Makedonskata Berza ocekuvaat okolu 30% porast na profitite vo slednite godini. Iako, nekoj ke kaze deka P/E koeficientot vo avgust i septemvri 2007 godina dostigna blisku do 50, i zatoa deneska cenite na akciite na nivo od 27 se dovolno diskontirani za da bidat atraktivni. Sepak, smetam deka tie dve pretpostavki za tolkuvanje na P/E na Makedonskata Berza se neosnovani. Seuste ima prostor za pa|anje na cenite na akciite, ne samo kaj nas, tuku i vo sosednite zemji, kako i vo nekoi od razvienite pazari. Na primer, P/E koeficientot vo Zagreb za Krobeks e 20 a vo Srbija Belex e 37, dodeka vo Germanija e 11. Vo istovreme, interesno e sto berzanskiot indeks MBI-10 e seuste pod golem pritisok. Na 4-ti mart, absolutnata vrednost na indeksot iznesuvase 6.902 poeni sto e za poveke od 10% korekcija vo sporedba so pocetokot na 2008 godina. No, ako go sporedime indeksot so 31 avgust so rekorden iznos od 10.052 indeksni poeni, togas korekcijata ili namaluvanjeto e za golemi 30%. Za ilustracija, vo ovoj berzanski pad vrednosta na pazarnata kapitalizacija na desete kompanii od MBI-10 se izbrisa za golemi petstotini milioni evra vo vrednost. So drugi zborovi, vrednosta na zbirot na site 10 kompanii od indeksot deneska e edna milijarda i sto milioni evra, a za razlika od toa, vo septemvri mesec minatata godina go dostigna vrvot so iznos od edna milijarda i sestotini milioni evra. Pazarot za kapital e baziran na idni ocekuvanja na investitorite. Vo taa nasoka bi ja tolkuval nelogicnosta sto deneska Granit pravi duplo pogolem profit od Makpetrol, a vo istovreme ima duplo pomala vrednost.

Big Mek ili 7-ca

2008-02-27T07:16:00.000-08:00

Minatata nedela, tocno na denot na golemiot protesten miting vo Belgrad protiv priznavanjeto na Kosovo od strana na zapadniot svet, trgnat po svoja rabota, se najdov vo centarot na srpskata prestolnina na Terazije. Go zabelezav iskrseniot i zatvoren MekDonalds, no i tolpa lu|e kraj nego. Natpisot na vleznata vrata ukazuvase na faktite deka ovaa kompanija e poveke srpska otkolku amerikanska. Istata raboti na princip na fransiza so lokalen sopstvenik i vrabotuva 700 srpski gra|ani, a sorabotuva so duzina lokalni dobavuvaci. Na toj nacin, MekDonalds Srbija indirektno e povrzan so blagosostojbata na dve iljadi semejstva vo taa zemja. Sepak, zlatnite lakovi na MekDonalds se eden od najjakite simboli na amerikanskata dominantna mok vo svetot. Ne e slucajno sto ugledniot britanski magazin Ekonomist go izbral Big Mek kako osnoven proizvod vo indeksot za merenje na paritet na kupovnata mok vo svetot. Kako rezultat na frustracijata i besot, Srbite go izrazuvaat svoeto nezadovolstvo preku rusenje na ovie globalni amerikanski ikoni. Dopolnitelno, vo Belgrad vo tie protesti javno se distribuiraa letoci za aktivno bojkotiranje na site banki, prodavnici, mobilni operatori, i benzinski stanici(avstriski, slovenecki, norveski, germanski i sl.). Nezadovolstvoto na Srbija za nezavisno Kosovo e faktor sto na kratok rok do krajot na 2008 godina ke ja namali ekonomskata aktivnost ne samo vo Srbija tuku i vo Makedonija. Za nas, kako dupla doza, tuka e i eventualniot rizik od nepredvidliv poteg od strana na Grcija vo vid na nekakva blokada na nasite aspiracii za evroatlanska integracija. So toa, proekciite za zgolemena ekonomska aktivnost vo 2008 godina za Makedonija, izrazeni preku 6% porast na BDP, ke treba da se revidiraat. A na toj nacin, povtorno pa|ame vo pozicija na tapkanje vo mesto. Uste edna ‘ekonomski’ izgubena godina. Investiranjeto na stranski kompanii vo Makedonija ke bide pod golem pritisok vo 2008 godina. Zatoa, ne treba da se ocekuva golem priliv na stranski direktni investicii. Vo proekciite na Vladata e predvideno deka vo 2008 godina ke pristignat i do 400 milioni evra vo stranski direktni investicii. Za ilustracija, vo Srbija, na primer, kako rezultat na najnovata kriza so Kosovo ima direktni posledici prikazani preku namalen broj na investicii i interes za investicii. General Motors ja otkazal posetata na Zastava od Kragujevac. Spored izjava na ministerot Dzinkic, nekolku italijanski firmi dale nalog na svoite advokati da go prodavaat zemjisteto na koe sakale da pocnat grinfild investicija. Duri i edna od najgolemite privatizacii, prodazbata na Rudarsko topilnicarskiot basen - BOR od strana na avstriskata kompanija A-Tec, e stavena na stendbaj. Srpskiot buget, pak, e proektiran so tri milijardi evra investicii, od koi najveke se stranski. A sto ke se sluci so ekonomijata vo Makedonija, koga, prvo, Makedonija ke go priznae Kosovo, a vtoro, ako dojde do masovni protesti vo centarot na Skopje kako izraz na nezadovolstvo na pritisokot na EU i SAD da ja prifatime grckata „raka za prijatelstvo”. Vo prvoto scenario, izvesno e deka Makedonija ke go priznae Kosovo, no vo istovreme treba da znaeme deka ne im e lesno na nasite kompanii koi rabotat vo Srbija. So edna kratka anketa vo Belgrad zabelezav deka postoi strav kaj nasite biznis lu|e vo Srbija od bojkot na nivnite proizvodi i uslugi. Srbite, imam cuvstvo, deka ne razbiraat deka Makedonija e zemja so multietnicki karakter vo koja sozivotot pome|u makedoncite i albancite e klucno za nasiot prosperitet. Zatoa, nasite izvozni gordosti kako na primer Alkaloid, Tikves, Pexim, Vitaminka, se izlozeni na golem rizik za nivniot biznis vo Srbija. Od druga strana, doma kaj nas mozeme samo da pretpostavime za posledicite od scenarijoto broj dva, da se pocustvuvame povredeni, da protestirame, i del od naseto naselenie da vleze vo samoizolacija. Kamenuvani ambasadi, skrseni MekDonaldsi, obieni prodavnici, e nemila slika na ulicite na Balkanot. Makedonija treba da izdrzi vo svojata politika na dijalog i tolerancija. Ako tu|ata nesreka (sloveneckiot biznis vo Srbija) e nakakva uteha, zalosna e slikata na poluprazniot trgovski centar Merkator na Novi Belgrad.

Snowboard park vo centarot na Sofija

2008-02-26T08:57:00.000-08:00

So cesen isklucok na Johnson Controls, stranskite investicii na brend Fortune 500 globalni amerikanski kompanii vo Makedonija ne se slucija vo 2007 godina. Poznatiot amerikanski biznis magazin Forcjun (Fortune) pravi godisna lista na najuspesni amerikanski i globalni kompanii. Istata bese iskoristena za najava na investiciskiot bum vo programata od 100 cekori. Sega za sega, Fortune ostanuva samo kako dalecen son za vladiniot investiciski „Drim Tim”. No, realnosta pokazuva deka sepak vo Makedonija e mnogu potocno da se ocekuva deka sosedite ke bidat nasite najgolemi investitori. So toa, stanuva jasno deka Makedonija e biznis provincija i deka dodeka nie lazno veruvavme deka vremeto ke gi izleci site problemi bez da rabotime na samite sebe si, nasite konkurenti rabotea so polna parea. Deneska, nemame megjunarodno priznato ime, nemame demarkirani granici, nemame produktiven drzaven aparat, nemame biznis aduti, i nemame novi Forcjun investicii. Edinstveno nesto sto imame i mozeme da go zamislime kako nasa konkurentna prednost e nasata gostoprimlivost. Od druga strana, Bugarija cekori so zabrzano tempo i pocnuva da ja zagrozuva Slovenija kako najperspektiven investitor kaj nas. Kako stampedo se pojavuvaat novite direktni investicii od Bugarija. Za ilustracija, pred desetina dena bugarskiot Evroins go kupi Makosped osiguruvanje so vrednuvanje na celata kompanija na nad 9 milioni evra. Interesno e sto Evroins e formiran vo bliskata 1996 godina od strana na grupacijata Eurohold. Ponatamu, vo bankarskiot sektor vlegoa dve novi banki, i toa Alfa finans holding koja kon krajot na 2007 godina ja kupi Internacionalna Privatna Banka, a sega preimenuvana vo Kapital banka, a Centralna kooperativna banka(CKB) ja kupi Sileks banka na krajot od januari ovaa godina. Se ceka odobrenie i za kupuvanje na Postenska banka od strana na CKB. Dopolintelno, Alfa finans holding kupi 51% od brokerskata kuka Evro broker, koja pak e involvirana vo kupuvanje na 5,3% od kapitalot na Makedonska Berza, minatata nedela, za okolu pola milion evra. Istotaka, vo sferata na tehnologijata, od neodamna vo Makedonija aktivno rabotat investicii koi se prosirena raka na kompanii od Bugarija, iako finansirani i od internacionalni pari, Kabeltel vo kabelskata, i Nekskom vo vajmaks telekomunikaciite. Ovoj trend samo ke se zabrzuva. Stranskite direktni investicii vo Makedonija doagjaat preku nasite sosedi i poranesni sojuzni republiki, a ne preku t.n. Forcjun kompanii. Moeto predviduvanje e deka tokmu bugarskite holdinzi ke bidat tie sto vo mnogu bliska idnina ke gi otkupat hotelskite biznisi na M6 i na Fersped vo Ohrid (Palas, Desaret, Metropol, Belvi i sl.). Otkade ovaa mok na Bugarskite holdinzi? Prvo, vo Bugarija vo poslednite 3 godini od 2004 do 2006 godina ima vlozuvanje od 12,5 milijardi dolari na stranski direktni investicii, za razlika od 600-te milioni dolari vo Makedonija za istiot period. Vtoro, Bugarskata ekonomija mnogu brzo se demokratizirase i razvivase posle krahot vo 1996-97 godina. Treto, i najvazno, domasnite kompanii vo Bugarija se finansiraat nagolemo preku Sofiskata berza. Za ilustracija, vo Makedonija se uste cekame na edno realno IPO ili javna ponuda na akcii na sirok spektar na investitori. Vo Bugarija, pak, vo 2007 godina imase desetina kompanii koi se dokapitaliziraa so stotici milioni evra. Edna od najuspesite od niv e majkata kompanija na Unibanka Skopje, Prva Investiciska Banka od Sofija. Toa e dokaz deka apetitot na domasnite kompanii vo Bugarija ne e vrzan za domasnata ekonomija. Naprotiv, biznis lugjeto sakaat da rizikuvaat vo ramki na nivniot eko-sistem i da se razvivaat vo novite i vozbudlivi pazari vo razvoj (Frontier Markets). Na primer, golem del od moite biznis kontakti vo Bugarija razmisluvaat i deluvaat vo Turcija i Romanija. So drugi zborovi, Makedonija e samo propatna stanica na prirodnata ekspanzija na tie biznisi. Od nasa gledna tocka, smetam deka podobro e da pocneme od pocetok. Pocetok e da si go iscistime dvorot. Sekoj sopstveniot, pa potoa zaednickiot. I da, od ovaa nedela realnost e noviot egzibionisticki snoubord park vo centarot na Sofija.

Tekstot e objaven vo Forum na 23/02/2008

Berzata vo borecka „touché” pozicija

2008-02-17T06:43:00.000-08:00

Vrednosta na pazarnata kapitalizacija na site kompanii sto kotiraat na oficijalniot Pazar na Makedonskata Berza izgubi nad 700 milioni evra vo vremenskiot period od pocetokot na septemvri minatata do krajot na januari ovaa godina. Toa e vrednost sto e pogolema za iznosot na site stranski investicii sto vlegoa vo Makedonija vo periodot od izminatite 3 godini. Iako toa e zaguba samo na hartija za mnogumina sto ja cuvaat svojata investicija i ne ja prodavaat, ovoj proces e laden tus za optimizmot sto se javi ne samo vo biznis krugovite tuku i vo makedonskoto opstestvo. Najznacajno e toa sto makedonskiot pazar za hartii od vrednost se pokaza kako mnogu nelikviden, a so toa i rizicite za investiranje vo akcii znacitelno se zgolemija. Da ne go zaboravime i politickiot rizik sto od godina za godina samo se zgolemuva. Periodot sto doagja ke bide isklucitelno vazen za razvojot na pazarite za hartii od vrednost vo Makedonija. Kako i sekogas vo nasata istorija, nie sme vo racete na investitorite od nadvor. Tie ke odlucat kako ke se odmota klopceto. Site znaeme deka investitorite od Slovenija i Hrvatska se osnovnite dvigateli na cenite na akciite. No, vo 2008 godina so datum od 12.02 berzanskite indeksi, kako osnoven indikator za dvizenjeto na cenite na akciite, vo Slovenija se padnati za 16%, dodeka vo Hrvatska za nad 20%, samo vo periodot sporedeno so nivniot iznos na krajot od 2007 godina. Takov normalen pad na cenite, vnese strav kaj investitorite vo tie dve drzavi. Vo vreme na globalizacija, ovoj negativen proces e direktno povrzan so padot cenite na berzite na razvienite pazari kako rezultat od visokata verojatnost za recesija vo SAD, motorot na svetskata ekonomija. Zatoa, kako glaven inicijator na padot na cenite vo Slovenija i Hrvatska se citiraat prodazbite na akciite od strana na stranskite investitori kaj niv, no pred se povrzani so Avstriskite banki posrednici. I toa e normalen proces vo koj domasniot investitor pri zgolemni rizici na pazarite prvo se zastituva od eventualni zagubi so prodavanje na svoite investicii vo tugji porizicni pazari. Vo sistem na svrzani sadovi, Evropjanite prodavaat Slovenecki i Hrvatski akcii, dodeka Hrvatite i Slovencite prodavaat Makedonski akcii. Taka, vo mesec januari vo 2008 godina imame vidliva razlika vo iznosite na kupuvanja i prodazbi na stranskite institucii na Makedonskata Berza, so neto odliv na pari. Interesno e da se zabelezi deka za prv pat vo istorijata na Berzata minusot go popolnuvaat domasnite institucionalni investitori kako na primer osiguritelni kompanii, penziski, investiciski i privatni fondovi. No, za toa potoa. Vo takvi uslovi na namalen interes od stranstvo ponudata na akciite na nasata berza e neznacitelna. So drugi zborovi, dokolku eden pogolem institucionalen investitor od Hrvatska, na primer FIMA, saka da gi prodade svoite akcii vo Teteks, deneska, toa e prakticno nevozmozno. Ednostavno nevozmozno. Prvo, nema dovolno investitori na kupovna strana. Vtoro, za razlika od razvienite pazari vo Makedonija nema t.n. „market-mejkeri” na domasniot pazar za akcii, koi po pravilo mora da imaat zaliha i da obezbedat kupuvanje vo ovaa situacija, a so toa se dobar mehanizam za nadminuvanje na vakva realna prepreka. Krajno, cenata ke treba dramaticno da se koregira za da predizvika interes kaj kupuvacite. Ovoj kraen primer e od isklucitelen rizik za Makedonskata Berza za 2008 godina. Zatoa sto ako stranskite investitori dojdat do zaklucok deka za da gi prodadat svoite pozicii vo golem del od makedonskite kompanii na Makedonskata Berza tie ke treba prakticno da gi rasprodatat istite, togas dolgorocnite stranski investitori ke se povlecat od nasiot pazar za hartii od vrednost. Ke ostanat samo spekulanti i somnitelni faci od stranstvo. Komisijata za hartija od vrednost vo takov razvoj na nastanite ke ima polni race rabota. No, domasnite dolgorocni investitori kako najgolemi ucesnici na pazarot ke bidat patosirani, ili vo borecka „tus” pozicija.

Era za Kosovo

2008-02-06T09:49:00.000-08:00

Polozuvanjeto na kamen temelnik, minatata nedela, od strana na nasiot Premier i sefot na sloveneckata diplomatija Dimitrij Rupel, na noviot slovenecki "ERA Siti" Skopje simbolizira svoevidna pozitivna slika za razvojot na nastanite vo Makedonija i regionot. Imeno, iako proektiran kako sovremen deloven i zabaven centar na del od parcelata na Skopski Saem, ovoj nov soping kompleks, vreden stotina milioni evra, na svoj nacin ja zacementiruva biznis oskata Pristina-Skopje. So drugi zborovi, Makedonija prirodno se nametnuva kako najgolem ekonomski partner na Kosovo. I na toj nacin pagjaat vo voda viziite na ekstremistite i nivnata politicka agenda. Za ilustracija, za vreme na novogodisnite praznici vo centarot na Skopje se zabavuvaa znacitelen broj na lokalni lugje od Kosovo. Istite gi ispolnuvaat prodavnicite i lokalite vo Ramstor, vo Vero, na Kej i GTC, recisi sekoj vikend. Gi sretnuvame i vo Ohrid. Toj trend e tuka za da ostane. Kako rezultat na toa vo Skopje ke moze da eksplodira maloprodazbata ili „retail” sektorot preku mega proekti, koi seuste so „decja radost” gi gledame vo Solun. Ne e isto da proektiras biznis plan so potencijal za eden ili za dva milioni lugje. Se gleda denot na Ikea vo Skopje. Dopolnitelno, neodamna od Kosovskata strana se najavi izgradbata na nov avtopat do Blace. Paralelno na seto ova, spored Statistickiot Insitut na Kosovo, Makedonija vo 2007 godina e na vtoro mesto po izvoz na proizvodi na Kosovo i zafaka 12% od uvozot ili okolku 260 milioni evra. Srbija e na prvo mesto so 13,4% i 300 milioni evra vo izvoz na Kosovo. Vo 2006 godina, pak, Makedonija e apsoluten rekorder zemja izvoznik na Kosovo, zemajki 20% od celiot kolac. Interesno e da se napomene deka Albanija vo 2006 godina vo uvozot na Kosovo ucestvuva so neznacitelni 1,7% ili 23 milioni evra. A Slovenija, iako ubedlivo najgolem investitor, so nesto nad 50 milioni evra. Nekoi ke kazat deka Makedonija se bavi so re-eksport namesto so realen eksport, no sepak, pred brojkite i bogovite se poklonuvaat. Kako klasicen-za nas, kuriozitet bi sakal da izdvojam dve raboti. Prvo, fakt e deka pri vakva pozitivna situacija na terenot za Makedonija, Drzavniot Zavod za statistika ne dobiva od Carina, nitu pak samostojno obrabotuva, podatoci za Kosovo. Ottamu, vo brojkite za nasata trgovska razmena so Srbija se naogjaat i podatocite za Kosovo, bidejki nie seuste nemame t.n. „kod” za Kosovo odobren vo pravilnicite na Carina. I, vtoro, ako se razdeli stavkata za nasiot izvoz vo Srbija, poedinecno, na dvete zemji, togas gledame deka Makedonija ima izvoz od okolku 300 milioni evra kon Srbija vo 2007 godina. Taka mozeme da izvadime zaklucok sto go razbiva mitot deka Srbija e nasiot najgolem izvozen partner. Naprotiv, taa e na cetvrto mesto, po Germanija, Grcija i Italija. A, najinteresno, Kosovo, kako nasa izvozna destinacija, i dise vo vrat na Srbija na petoto mesto za 2007 godina. A sto stanuva so parite sto Kosovskite gragjani gi trosat vo maloprodazbata i na turistickata ponuda? Normalno, kako se vo zivotot, treba da se zasluzi toa sto se ima. Deneska, Tadic e noviot pretsedatel na Srbija, a so toa i casovnikot za odbrojuvanje na denot na proglasuvanje na nezavisnost na Kosovo se pobrzo cuka. Dali Makedonija e spremna za denot-D? Kosovo ke proglasi nezavisnost vo mart i vo isto vreme se ocekuva Srbija da go pripoi severniot del. Kriza i razdelba slicna na Kipar. Samata kriza, osven zategnata situacija i ekonomsko embargo vklucuva i najava deka Srbija ke go iskluci dalnovodot Nis - Kosovo pole - Skopje, a so toa i napojuvanjeto na struja ne samo na Kosovo, tuku i na Makedonija. Drzavata go pravi svojot del od rabotata i uveze ednomesecni zalihi na jaglen za da moze da go ublazi energetskiot sok od vakvo scenario. Vo istovreme, dolu na terenot, i biznis zaednicata treba da gi isfrli svoite aduti i da ja prifati igrata. I toa se slucuva. Na primer, pri razgovor so sopstvenikot na renomiranata fabrika za plasticni proizvodi, Plast Komerc od Momin potok-Skopje, se zapoznav za nivnite intenzivni pregovori i najavi za pocetni naracki od novi klienti od Kosovo koi dosega rabotele so Srbija. Realpolitik e imeto na igrata, ekvidistanca e del od istoriskite citanki.

Tekstot e objaven vo Forum na 8/2/08

Makedonija vo „Zlatna ludacka kosula”

2008-01-30T06:27:00.000-08:00

Minatiot cetvrtok, na 24-ti januari, Ohridska Banka odrza sobranie na akcionerite, megjudrugoto, so cel da se izberat novi clenovi na rakovodnite organi. Glaven vpecatok, normalno, ostavi prisustvoto na visoki funkcioneri na Societe General od centralata vo Pariz, od neodamna glavniot akcioner vo bankata, koi bea na rabotna poseta vo Ohrid. Atmosferata na sobranieto bese neobicna, zemajki go vo predvid faktot deka vo tekot na istiot den maticnata banka vo Pariz objavi deka eden nejzin vraboten napravil zagubi od 5 milijardi evra. Bez razlika na zagubata, mora da se priznae deka samoto prisustvo na ovie lugje vo zaspaniot Ohrid pokrenuva vnatresni emotivni procesi i potiknuva optimizam ne samo za gradot tuku i za drzavata. Prasanjeto e sto e podobro od tocka na gledanje na dolgoroen investitor na Makedonskata Berza-da bide vo racete na finansieri od svetski institucii, ili vo racete na lokalni serifi? Vo istovreme, odgovorot na praanjeto dali Makedonija e del od svetskata ekonomija ili ne, e poveke od jasno. Makedonija e dlaboko vlezena vo t.n. „zlatna ludacka kosula”(golden straitjacket) na Tom Fridman! Imeno, „zlatna ludacka kosula” e metafora so koja toj vo knigata „Leksus i Maslinovo drvo”(The Lexus and the Olive tree) go definira procesot na uniformiranost na sekoja zemja pod dejstvo na globalizacijata i pobedata na edna ideologija-pazarniot kapitalizam, koj zapocnal so Margaret Thatcher vo 1979 godina so vospostavuvanje na privatniot sektor, namesto drzavniot, kako osnova za sozdavanje na ekonomski rast. Ponatamu, politikite na Thatcher, prevzemeni od Reagan, a so padot na Berlinskiot zid, i prevzemeni od recisi site demokratii vo svetot, se povrzani so niska inflacija, odrzuvanje na cenovna stabilnost, kratenje na birokratija, pravenje na balansiran budget, eliminacija na carini i akcizi, odstranuvanje na restrikcii za stranski investicii, odstranuvanje na monopoli vo domasnata ekonomija, promoviranje na konkurencija, deregulacija na pazarite za kapital, namaluvanje na korupcija, otvaranje na moznosta za investiranje doma i vo stranstvo, i sl. E vaka skroena kosula, pomalku ili poveke, e toa to veke 17 godini nie vo Makedonija probuvame da obleceme. Vo taa nasoka, iako nekoi ke kazat deka za nas toj proces ne vazi i deka za mnogumina nasi lideri e potrebna vistinska namesto zlatna-ludacka kosula, sepak Makedonija e povrzana vo golema merka so slucuvanjata na svetskite pazari. Na primer, globalnata kreditna kriza sto poveke od polovina godina gi trese golemite ekonomii, a osobeno bankarskiot sektor, indirektno se preleva kaj nas so nedostatok na konkretni ponudi od t.n. „svetski brend banki” za kupuvanje na Komercijalna, Stopanska Banka Bitola, ili na nekoja druga banka, koi aktivno se izjasnile deka sakaat takva rabota. Znaci nasiot rast na BDP e direktno namalen za brojkite koi mozebi ke bea vkluceni vo statistikata za vlez na stranski direktni investicii vo Makedonija vo 2007, no i vo 2008. I ne samo vo bankarskiot sektor. Skepticite, pak, velat deka golem del od investitorite vo Makedonija od Slovenija i Hrvatska se spekulanti, ili „risk-tejkeri”, i nemaat nikakva povrzanost so globalnite slucuvanja. Zatoa, do nekade drzi tezata deka na naiot pazar za kapital vazat nekoi drugi motivi i ima mnogu mala korelacija so razvienite pazari. No, sepak, t.n. Fridmanovo „Elektronsko krdo”, sto e opis za bezimeni fondovi i lugje koi vlozuvaat i vleguvaat na eden pazar so golema brzina, no isto tolku brzo i gi napustaat nasekade niz svetot, dejstvuva i vo Makedonija. Vo ovoj moment vo Slovenija i vo Hrvatska stravot, predizvikan od odlivot na sredstva od nivnite berzi, a so toa i pagjanje na cenite na akciite, e sentimentot na investitorite. Ottamu, odlivot na kapital na globalnoto „Elektronsko stado” od Hrvatska i Slovenija, po princip na svrzani sadovi e glavna pricina za zastojot na nasata berza. Za uteha, interesno e da se spomne deka ovoj mesec analiticarite na Merrill Lynch objavija deka za 2008 godina ne se tolku interesni t.n. GEM(Global Emerging Markets), vo koj vleguvaat Rusija, Indija, Kina i sl., tuku t.n. pazari na marginite (Frontier Markets), vo koj vsusnost se Hrvatska, Slovenija, Bugarija, Romanija, Estonija, Kazakstan, Ukraina, zemjite od Bliskiot istok, zemji od Afrika, i pazarite vo Vietnam i Sri Lanka.

Tekstot e objaven vo Forum na 01/02/2008

Sonuvam za svoj dom

2008-01-22T12:05:00.000-08:00

Globalizacijata si go pravi svoeto, i kolku i da se zalazuvame deka postoime vo eden nas makedonski mikrokosmos, tolku poveke sme izlozeni na udari predizvikani od nekoi dalecni epicentri. Taka, problemite so hipotekarnite krediti vo Amerika sto naivno izleaa vo prviot kvartal na 2007 godina, veke se preobrazija vo golema kriza so tatnez nasekade vo svetot. Berzite vo Anglija, Germanija i Francija se so pad od nad 15 procenti samo vo periodot od pocetokot na godinata do deneska. Vo Makedonija, ovaa kriza, no i globalnite prestrojuvanja, moze da se pocustvuvaat preku zatisjeto na entuzijazmot na Makedonskata Berza, kacuvanjeto na cenata na prehranbenite proizvodi, zgolemuvanjeto na kamatnite stapki, inflacijata, i namaluvanjeto na rastot na bruto domasniot proizvod. Sepak, nasata ekonomija e vo dobra kondicija i se naogja vo eden dolgogodisen ciklus na konvergencija kon EU i proces na intenzivno voveduvanje na strukturni reformi, sto doprinesuva za stabilen razvoj. Ovaa prespektiva i iskustvata od razvienite pazari treba da se iskoristi za pametno implementiranje na novini vo site sektori na biznisot sto bi gi zabrzala procesite i nasiot pohod kon podobar kvalitet na zivot. Za ilustracija, Indija e zemja koja sto pred desetina godini imala mnogu mal broj na fiksni telefonski linii. I namesto da se vpusti vo skap i makotrpen razvoj na ovoj tip na tehnoloski zastarena infrastruktura, Indija odlucuva da gi bajpasira starite tehnologii, da gi primeni novite, i brzo da dojde do 250 milioni korisnici na mobilna telefonija. Na toj nacin, tie se vo pozicija da imaat podobar i poeftin telefonski sistem vo odnos na mnogu razvieni zemji. Vo finansiskiot sistem vo Makedonija, istotaka, moze da se napravi bajpasiranje na mnogu godini razvoj i pobrzo da se vovedat „hipotekarni obvrznici„ i drugi hartii od vrednost obezbedeni so hipotekarnite stanbeni krediti na domasnite banki kon naselenieto. Da ne zaboravime, ovie finansiski proizvodi se med i mleko za rastot na BDP na edna ekonomija. Pa, sonot na sekoj mlad covek e da ima sopstven krov nad glava! Ubuntu, ili win-win situacija.
Vo Makedonija, vo poslednata godina, rastot na kreditiranjeto na naselenieto znacitelno odi napred i veke se priblizuva na godisni stapki na porast od 60%. Pred sé, najbarani se kratkorocnite potrosuvacki krediti obezbedeni so redovnite plati na gragjanite-korisnici. Zadolzuvanjeto za kupuvanje na domovi preku stanbeni krediti, obezbedeni so hipoteka na domot sto se kupuva, e prisutno vo pomal obem zaradi niza klucni pricini. Prvo, sostojbata na katastarot i zaveduvanjeto na sopstvenosta vo imoten list. Vtoro, ponudata na stanovi, parceli i zemjiste za gradenje na domovi e spreceno so kompliciraniot proces na denacionalizacija. Sledno, investitori-spekulanti, koi bez obezbeden kapital plovat niz nemirnite vodi na pazarot za nekretnini. I dosega, sudstvoto i stecajnite postapki ne se proslavija. Posledno, bankite se defanzivni i vnimatelno go kredititraat sektorot, bez prevzemanje na golemi rizici. Bez razlika na seto toa, vo bliska idnina ucestvoto na hipotekarnite stanbeni krediti vo Makedonija ke pretstavuva najbrzo rateckata brojka vo kreditiranjeto, voopsto. Na primer, vo Bugarija vo 2007 godina hipotekarnite krediti porasnale za 72% vo odnos na 2006 godina, sto e poveke od srednata vrednost vo iznos od 60% porast za site vidovi krediti na t.n. „nedrzaven sektor”, i toa: naselenie i pretprijatija. Vo Makedonija ucestvoto na stanbenite krediti vo BDP e okolku 2%, ili nesto nad 100 milioni evra, sto e znacitelno pomalku od Hrvatska, na primer. Pazarot nabrgu ke stigne do cifrata od 500 milioni evra. Nekoi od tie krediti, ponatamu, preku proces na sekjuritizacija, moze da se prevzemat od bankite i nivnite bilansi, i da se prestrojat vo novi proizvodi-„hipotekarni obvrznici„, koi ponatamu ke se prodavaat na drugi finansiski igraci. Pazarot na hipotekarni krediti vo Amerika vo poslednite godini dozivea neprirodni pojavi, no toj e dobar primer za da se izuci i primeni vo prodlabocuvanje na opsegot na finansiskiot sektor vo nasata zemja. USAID vo poslednite godini imase mnogu proekti na ovaa tema vo regionot, vklucuvajki gi Bugarija, Romanija i Hrvatska. Vo Makedonija, vrednosta na sredstvata sto privatnite penziski fondovi gi pribiraat od svoite clenovi eksponencijalno raste i tie sredstva treba da se iskoristat za finansiranje na hipotekarni obvrznici, a so toa i da go ispolnat sonot na mnogu idni generacii.

Tekstot e objaven vo Forum Magazin na 25/01/2008